۞ C A H A N ۞

Qüdsi Qazinur. QAYIDIŞ

2012-01-03T23:45:00.007+04:00

(hekayə)

Şair, yazıçı və rəssam Qüdsi Qazinur 1946-cı ildə Ləngərudda anadan olub. 12 yaşından Tehranda yaşayıb. Orada İncəsənət Universitetinin rəssamlıq fakültəsini bitirib. Hələ tələbə ikən orta məktəbin ibtidai siniflərində dərs deyib, bu da onun yaradıclığında uşaq ədəbiyyatının əhəmiyyətli yer tutmasına təkan verib. İndiyədək çoxsaylı kitabları işıq üzü görüb.

Heç nə əvvəlki kimi deyil. Ağ divarlar bozarıb. Otağın parket döşəməsində ayaqlarımın izi qalır – uzun zaman ərzində hər yanı yumşaq toz bürüyüb.
Görəsən, bu ev həmənki evdir?
İri qara tarakan asta-asta mənə tərəf gəlir,ayağıma yaxınlaşanda sürətlə qaçıb yox olur. Gözümün qabağında olsa da, hansı deşiyə girdiyini anlamıram. Barmağımı divara çəkirəm. Qısa bir xətt qalır. Baxışım divarın üzərində sürüşür.
Güzgü! Nənəmin qədimi güzgüsü! Bu güzgünü necə də sevirdim. Qarşısında nənəmin cavanlığını görürdüm.
Ovcumu güzgünün üstünə çəkirəm. Qısa və enli zolaqdan mən və güzgü bir-birimizə zillənirik.

Baxışımı güzgüdən qaçırıram. Pəncərə! Həyətə açılan pəncərə. Önündə dayanıram. Əlimi şüşəyə çəkirəm. Yumşaq toz kənara çəkilir, amma pəncərə kor olub. Toz hər iki tərəfdən onu tutub. Onu açmağa çalışıram, bacarmıram. Bu qədər illərdən sonra açılmaq ona asan deyil.
Albom hələ də pəncərənin qırağındadır. Barmağımı üstünə çəkirəm. Yaşıl bir xətt görünür. Həyəcanlanıram! Onu aça bilərəm. Yox! Açmıram. Hələ sağ olanlar şəkillərdəki kimi deyillər!
Həyətə düşürəm. Həyət başqa yerlərdən daha tərkedilmiş görünür – uzun otları və daş döşəmələr arasından öz-özünə bitmiş ağ gülləri ilə!
Akasiya ağacı quruyub, amma otlar hələ yaşıldır!
Həyətin ortasındakı çala dünən gecəki yağışdan dolub. İki balaca sərçə çaladan su içir. Balaca ağ kəpənək həyətdə dövrə vurub yabanı gülün üzərinə qonur. Qonşunun eyvanının məhəccərinə qırmızı palaz atılıb. Necə də Fatmanın palazına oxşamır!
Bir pişik hasarın üstü ilə yeriyir. Dayanıb mənə baxır, sonra təzədən yoluna davam edir. Düşünürəm ki, qonşunun divarına tərəf dönəcək. Dönür.
Düşünürəm ki, qonşunun həyətinə uçacaq. Uçur.
Qonşunun mətbəxindən xoş iy gəlir.
Üşüyürəm. Çox üşüyürəm. Otağa qayıdıram. Güzgünün qarşısında dayanıram. Qısa və enli zolaqdan mən və güzgü bir-birimizə zillənirik.

Farscadan tərcümə: Məsiağa Məhəmmədi

ŞƏHRİYAR VƏ XX ƏSR İRAN ƏDƏBİ MÜHİTİ

2011-12-05T23:58:00.004+04:00

Məhəmmədhüseyn Şəhriyarın poeziyası XX əsr İran ədəbiyyatının inkişaf xüsusiyyətləri ilə sıx surətdə bağlı olmuş, klassik irsin yaradıcı şəkildə mənimsənilməsi ilə yanaşı, çağdaş ədəbi proseslə qarşılıqlı əlaqə və təsir zəminində formalaşmışdır. Həyatının bütün mərhələlərində tərkidünyalıq və guşənişinlik illəri yaşamasına, əski təbirlə desək, «sufi-məşrəb» və «dərviş-məab» olmasına baxmayaraq, Şəhriyar İran ədəbiyyatında, xüsusən poeziyada baş verən hadisə və dəyişiklikləri yaxından izləmiş, zəruri məqamlarda və ən mühüm məsələlər barədə səmimi şəkildə mövqeyini bildirmiş, sözünü söyləmişdir. Odur ki, şairin yaradıcılığının ədəbi-tarixi əhəmiyyəti və müəyyən mənada müstəsna mahiyyəti məhz bu kontekstdə anlaşıla və qiymətləndirilə bilər.
XX əsr İran ədəbiyyatının inkişafı bütövlükdə «ənənəçilərlə» «yenilikçilərin» qızğın mübahisəsi və kəskin mübarizəsi şəraitində baş vermiş, onun ən intensiv mərhələləri 1920-30-cu və 1960-70-ci illərə, yəni Rza şahın modernləşməyə yönəlmiş sosial-mədəni islahatları və Məhəmmədrza Pəhləvinin «ağ inqilabı» dövrünə təsadüf etmişdir. Bu prosesdə Şəhriyar əlahiddə bir yer tutur və biz burada həmin əlahiddəliyin mahiyyəti və səbəblərini açıqlamağa çalışacağıq.

Şəhriyarın ədəbiyyata gəldiyi 1920-ci illər bədii yaradıcılıqda, ilk növbədə poeziyada novatorluq axtarışlarının birinci dalğasının gücləndiyi dövr idi. Şeirdə bu prosesin bayraqdarı olmaq, klassik kanonları sındırmaq missiyasını Mazandarandan olan gənc şair Nima Yuşic (1895-1960) öz üzərinə götürmüşdü. Şəhriyar kimi fransız dilini mükəmməl bilən Nima Qərb ədəbiyyatından təsirlənməklə bir-birinin ardınca yeni poetik forma və üslubda yazdığı əsərlərini nəşr etdirir, ənənə tərəfdarlarının müqaviməti və etirazı ilə üzləşirdi. Etiraz edənlərdən biri də o dövrün nüfuzlu ədiblərindən olan Məlikküş-şüəra Bahar (1887-1951) idi. O Məlikküş-şüəra Bahar ki, Şəhriyarın ilk kitabına – 1931-ci ildə çap olunmuş divanına heyranlıqla dolu ön söz yazmış və Şəhriyarı «təkcə İranın deyil, bütün Şərq aləminin iftixarı» adlandırmışdı; gənc şairin klassik formanı gözləməklə yazdığı yeni ruhlu şeirlər Baharın zövqünü oxşamış və o hətta Şəhriyarın əsərlərindən yaradıcı impuls aldığını etiraf etmişdi.
Baharla yanaşı, Səid Nəfisi və Pejman Bəxtiyari kimi ədiblərdən yüksək qiymət alan Şəhriyar, bununla belə, ədəbi-estetik mübahisələrdə mühafizəkarların səngərində yer almadı və təkcə Nimanın yaradıcılığında deyil, bütövlükdə XX əsr İran poeziyası tarixində yeni səhifə açan «Əfsanə»ni böyük coşqu və həyəcanla qarşıladı. «Əfsanə» poeması Şəhriyara elə güclü təsir bağışlamışdı ki, şahidlərin dediyinə görə, kitabı əlindən yerə qoymur, ondan danışmaqdan doymurmuş.
Nəhayət, Şəhriyar əsərin müəllifi ilə şəxsən tanış olmaq üçün İranın şimalına – Barfüruşa yollanır. Nima ilə görüşmək Şəhriyara nəsib olmur, əvəzində onun qələmindən farsdilli poeziya üçün tamamilə yeni bir hadisə olan «Do morğe-beheşti» («İki cənnət quşu») adlı bir əsər çıxır. Şəhriyarın özünün də etiraf etdiyi kimi, həmin əsər Nimanın təsiri ilə yazılmışdır, lakin bu, Nimanın birbaşa davamçılarında gördüyümüz təsirdən fərqli – yeni poetik formaya deyil, yeni poetik təfəkkürə təkan verən, bədii təxəyyülü qanadlandıran bir təsirdir. Nimanın təsirini Şəhriyarın sonralar yazdığı «Həzyane-del» («Qəlbin sayıqlaması») «Ey vay madərəm» («Vay, anam»), «Mumiyayi» («Mumiyalanmış adam») «Pəyam be Eynşteyn») («Eynşteynə müraciət»), «Əfsaneye-şəb» («Gecənin əfsanəsi») kimi əsərlərində müşahidə etmək mümkünsə də, məhz təsirin qeyd olunan səciyyəsi nəticəsində bunlar Şəhriyarın öz üslubunda olan əsərlər sayılır. Şəhriyar haqqında ən qiymətli araşdırmalardan birinin müəllifi olan Hüseyn Münzəvi (1946-2004) haqlı olaraq yazır: ««İki cənnət quşu» «Əfsanə»nin təsiri altında yazılsa da, insafən, Şəhriyar öz axıcı və lirik dili, canlı və gözəl təbiət təsvirləri, eləcə də dialoqları qurmaq və duyğuları bəyan etmək bacarığı ilə... «Əfsanə»dən irəli getmişdir. Məşhur ifadə ilə desək, «birincilik üstünlüyü» Nimaya məxsus olsa da, «üstünlük birinciliyi» Şəhriyara məxsusdur».
Adı çəkilən əsərlər İranda yeni şeirin ən dəyərli nümunələri olmaqla, Şəhriyarın ədəbiyyatda ənənə və novatorluğa baxışının özünəməxsusluğunu da ortaya qoyur. Bu özünəməxsusluğu şairin aşağıdakı sözlərində aydın görmək mümkündür:
«Şeirin mayası qeyri-iradi insanın sinirlərində yaranan incə bir titrəyişdir – şairin sinir sistemi onu təbiətdən təhvil alıb bəsləyir və sonra onu şeir şəklində başqalarına təhvil verir. Şeirin vəzni, melodiyası, şeirdə sözlərin uyuşması insanın paltarı kimidir və şeir adətən bu paltarda rəsmən tanınır… Qafiyə şəklin salındığı çərçivə kimi bir şeydir ki, şeiri onunla bağlayırıq…, şeirin şəkli və ya forması onunla müəyyənləşir. Paltarın forması dəyişdikdə insanın mahiyyəti dəyişmədiyi kimi, şəklin dəyişməsi ilə şeirin mahiyyəti də dəyişməz. Şeir şair üçün ideal məqamında olan bir məqsədi izləyir… Poetika elmi şeiri təhlil və dərk etmək üçün yaranıb, şeir yaratmaq üçün yox! Poetika şeirdən törəyib, şeir poetikadan törəməyib… Şair bilməlidir ki, əgər mənzum söz quraşdırma yolu ilə, yaxud qaydalar əsasında yaranarsa, saxta bir sözdür və şeir deyil…».
Poetik sözün təbiətinə bu cür baxışın nəticəsidir ki, Şəhriyar digər ənənəçilərdən fərqli olaraq, Nima və ardıcıllarının yeniliklərinə dözümlü münasibət sərgiləyir, özü də onlardan istifadə edirdi, eyni zamanda yeniliyi formal parametrlərə müncər edənlərlə razılaşmırdı. Şəhriyar bədii yaradıcılıqda təxəyyülə, fantaziyaya müstəsna əhəmiyyət verirdi və Nimanın poetik şəxsiyyətində ən çox bu cəhəti qiymətləndirirdi. Onun fikrincə, yeni sözü köhnə «paltar»da da söyləmək mümkündür. Çünki şeirdə əsas olan fikirdir, məzmundur. Çox sevdiyi və bəhrələndiyi Saib Təbrizinin dediyi kimi:

یک عمر میتوان سخن از زلف یار گفت
در بند آن مباش که مضمون نمانده است

Bir ömür yarın zülfündən söz demək olar,
Elə düşünmə ki, [deyilməmiş] məzmun qalmayıb!

Şəhriyar klassik ənənələri dövrünün yenilikləri ilə uğurla birləşdirməyi bacarmış, ənənə və novatorluq arasında düzgün nisbəti, «etidalı», «qızıl ortanı» tapmağa və yaradıcılığında gerçəkləşdirməyə nail olmuşdur. Bu, XX əsr İran poeziyasında onun əlahiddəliyini şərtləndirən birinci səbəbdir. Təsadüfi deyil ki, Nima Yuşic Şəhriyarı «İranda gördüyüm yeganə şair» adlandırmışdı.
Şəhriyar kimi əsasən klassik formalarda, ilk növbədə, qəzəldə yazıb-yaradan bir şairin Nimaya (və bütövlükdə «yeni şeirə») verdiyi dəstəyin İran ədəbi mühitində xüsusi əhəmiyyəti və mənası vardı. Bu dəstək iki şair arasında səmimi dostluq münasibətlərinin yaranmasına təkan vermişdi, Tehranda və Təbrizdə görüşən iki şair bir-birinin yaradıcılığı haqqında fikirlərini açıqlamış, bir-birinə şeirlər həsr etmişdi. Şəhriyarın Nimaya müraciətlə yazdığı çox təsirli şeirdən aşağıdakı misralar diqqəti çəkir:

نیما غم دل گو که غریبانه بگرییم
سرپیش هم آریم و دو دیوانه بگرییم
من از دل این غار و تو از قلۀ آن قاف
از دل به هم افتیم و به جانانه بگرییم...
من نیز چو تو شاعر افسانه خویشم
بازآی به هم ای شاعر افسانه بگرییم

Nima, ürəyinin qəmini de, qərib kimi ağlayaq,
Bir-birimizə baş əyib iki divanə tək ağlayaq
Mən bu mağaranın içindən, sən o Qafın zirvəsindən
Ürəkdən qucaqlaşıb candan ağlayaq…
Mən də sənin kimi öz əfsanəmin şairiyəm,
Gəl, ey əfsanə şairi, bir-birimizin halına ağlayaq!

Nima Yuşic isə Şəhriyarı özünün məhrəmi, onu duyan və dəyərləndirən bir şair, bir insan kimi səciyyələndirərək yazırdı:

رازی ست كه آن نگار می داند چیست
رنجی است كه روزگار می داند چیست
آنی كه چو غنچه در گلو خونم از اوست
من دانم و شهریار می داند چیست

Bir sirr var, onu o nigar bilir,
Bir əzab var, onu ruzigar bilir,
Qönçə kimi bağrımı qana döndərən şeyi
Mən bilirəm, bir də Şəhriyar bilir.

Yaradıcılıqlarının xarakteri, ictimai-estetik mövqeyi baxımından ciddi şəkildə fərqlənən iki şairin bir-birinə bu münasibəti son dərəcə ibrətamiz və düşündürücü faktdır.
Nima Yuşic dünyasının dəyişərkən, çağdaş İran poeziyasının önəmli nümayəndələrindən olan «Sayə» təxəllüslü Huşəng Ebtehac (1926-2000) Şəhriyara çox yanıqlı bir qəzəl ünvanlanmış, orada bir növ Şəhriyarın o zamankı İran ədəbi mühitində yerini, əhəmiyyətini açıqlamışdı:

با من بی کس تنها شده یارا تو بمان
همه رفتند از این خانه خدا را تو بمان
من بی برگ خزان دیده دگر رفتنی ام
تو همه بار و بری تازه بهارا تو بمان…
شهریارا، تو بمان بر سر این خیل یتیم
پدرا، یارا، اندوه گسارا تو بمان

Mən kimsəsiz və tənhalaşmış ilə, ey dost, sən qal!
Hamı bu evdən çıxıb getdi, sən Allah, sən qal!
Xəzan vurmuş, yarpaqları tökülmüş mən də getməliyəm,
Sən ki, barlı-bəhərlisən, ey təzə bahar, sən qal!..
Ey Şəhriyar, bu yetimlər dəstəsinin başında sən qal,
Ey ata, ey dost, ey dərdimizi yüngülləşdirən, sən qal!

Şəhriyar isə bu müraciətə yaradıcılığına xas kədər və fəlsəfiliklə belə cavab vermişdi:

سایه جان، رفتنی استیم بمانیم که چه؟
زنده باشیم و همه روضه بخوانیم که چه؟
درس این زندگی از بهر ندانستن ماست
این همه درس بخوانیم و ندانیم که چه؟
خود رسیدیم به جان نعش عزیزی هر روز
دوش گیریم و به خاکش برسانیم که چه؟

Sayə can, biz gedəriyik, qalaq, nə olsun?
Sağ olaq və daim rövzə oxuyaq, nə olsun?
Həyatın dərsi bizim bilməməyimiz üçündür,
Bu qədər dərs oxuyaq və bilməyək, nə olsun?
Artıq cana gəlmişik, hər gün bir əzizin cəsədini
Çiynimizə alıb torpağa tapşıraq, nə olsun?

Şəhriyar Nimanın ölümünə də bir şeir həsr etmiş və həmin şeirin aşağıdakı beytində özü və Nima barədə çox mühüm bir məsələyə işarə etmişdir:

من همه عبرتي از باختن ديروزم
او همه غيرتي از ساختن فردا بود

Mən – dünənin uduzmasına bir ibrət,
O – sabahın qurulmasına bir qeyrət!

Buradakı «uduzmaq» məsələsi Şəhriyar yaradıcılığının mahiyyəti ilə bağlı önəmli bir məqama işıq salmaqla yanaşı, onun necə yüksək ədəbi özünüdərk səviyyəsinə malik olduğunu göstərməkdədir. Aşağıda biz bu məsələyə aydınlıq gətirməyə çalışacağıq.
Şəhriyarın «yeni şeir» barədə düşüncələri Nimanın vəfatından sonra onun oğlu Şəragim Yuşicə yazdığı geniş məktubda öz dolğun əksini tapmışdır. Maraqlıdır ki, şair həmin məktubu özündən sonra Nimanın əsərlərini redaktəyə layiq bildiyi üç şairdən – Fəridun Təvəlləli, Nadir Nadirpur və yuxarıda adı keçən Sayədən başqa heç kəsə göstərməməyi təkidlə tapşırmışdır. Həmin vaxt Ş.Yuşic atasının külliyatını çap etdirmək fikrinə düşmüşdü. Bununla bağlı məsləhətlərini verən Şəhriyar Nimanı «fars ədəbiyyatında xüsusi mövqeyi olan, dəyişiklik körpüsü quran» bir şair kimi səciyyələndirir, eyni zamanda onun bir çox əsərlərinin eksperiment xarakteri daşıdığını vurğulamağı unutmur və Nimanın yaradıcılığı ilə bağlı mühüm bir problemə toxunaraq yazır: «Sənin atan ümumilikdə bir İran-Avropa şairi idi… Atan əvvəllər bu əqidədə idi ki, biz özümüz üçün çox şeir demişik, indi gərək bir qədər də avropalılar üçün şeir yazaq. Yəni elə yazaq ki, onlar asanlıqla başa düşsünlər, biz sənət və ədəbiyyatımızı onlara tanıda bilək. Bu, pis fikir deyildi, amma tezliklə özü bunun problemi ilə üzləşdi: deyirdi ki, əgər belə də etsək, tədricən öz ədəbi simamız aradan gedəcək. Odur ki, o bir müddət avropalıların başa düşə biləcəyi, Avropa dillərinə daha asanlıqla tərcümə ediləcək misralar yazdı, amma sonra bu problemlə qarşılaşdı».
Burada Şəhriyar XX əsrdə təkcə İran ədəbiyyatının deyil, bütün Şərq ədəbiyyatlarının qarşısında duran bir vəzifəyə – dünya ədəbiyyatına inteqrasiya olmaq məsələsinə toxunur və İranda «yeni şeirin» atası sayılan Nima Yuşicin «Avropaya çıxmaq» problemini necə həll etməyə çalışdığını açıqlayır. Bütövlükdə Qərb ədəbiyyatı XX əsrdə İran ədəbiyyatının xarakterini müəyyənləşdirən təsir amillərindən biri kimi çıxış etmiş, Nimadan sonra da Avropa şeirinə təqlid geniş yayılan bir hal olmuşdur. Rembo, Rilke, Elüar, Apolliner, Lorka, Eliot, Mayakovski kimi şairlər, simvolizm, dadaizm, sürrealizm kimi cərəyanlar İran poeziyasına dərin təsir bağışlamış, «yeni şeirin» bir çox nümayəndələri həm də Qərb modernizmi nümunələrinin fars dilinə tərcüməçiləri olmuşlar. Bu da təbii olaraq, əks reaksiya doğurmuş, «ənənəçilərin» kəskin mənfi münasibəti ilə qarşılaşmışdır. Şəhriyar isə fərqli bir yolla getmiş və bunu sözügedən məktubda belə açıqlamışdır: «Mən də az qalmışdı ki, ifrat yola düşüm, amma dayandım və «İki cənnət quşu», «Qəlbin sayıqlaması» və eləcə də «Gecənin əfsanəsi» kimi əsərlərimdə avropasayağı yabançı düşüncələri bacardığım qədər iranlılaşdırmağa (orijinalda: İranizə etməyə - M.M.) çalışdım və müəyyən həddə buna nail oldum. Ona görə də məndən sonra gələn Nadirpur, Sayə, Müşiri kimi şairlərin üslubu Nima ilə mənim aramda yerləşən bir şey olmuşdur».
Beləliklə, Şəhriyar nə «yenilikçilər» kimi Avropa şeirinə təqlid edir, nə də «ənənəçilər» kimi onu süngü ilə qarşılayır: şair Şərq bədii təcrübəsini Avropa ədəbiyyatının nailiyyətləri ilə birləşdirmək yolunu tutur və bu da onun yaradıcılığının əlahiddəliyini təmin edən ikinci səbəb kimi çıxış edir. Qeyd edək ki, Şəhriyar təkcə ədəbi-estetik baxımdan deyil, ümumi ictimai və kulturoloji planda da bu mövqedə dayanır və Avropa mədəniyyətinə nisbətdə böyük İran yazıçısı Cəlal Ale-Əhmədin məşhur «Qərbzədegi» («Qərbçilik») əsərində nümayiş etdirdiyindən fərqli bir yanaşma cərgələyir.
1950-ci illərdə, xüsusən 1953-cü il çevrilişindən sonra «yeni şeir» böhran mərhələsi yaşayır, Şəhriyarın təbirincə desək, «bayağılaşma dönəminə» qədəm qoyur (bu böhran, heç şübhəsiz, həm də ideoloji səbəblərlə bağlı idi). Şəhriyar isə bu dövrdə fars divanının dalbadal çap olunan cildləri bir yana, ana dilində «Heydərbabaya salam» kimi möhtəşəm bir əsər yaradır və az bir zamanda onun şöhrəti İran hüdudlarını aşaraq, keçmiş SSRİ məkanına, Avropa və Amerikaya çatır. «Heydərbaba»nı yazmaqla Şəhriyar orta əsrlərdən gələn ikidillilik (həm farsca, həm türkcə yazmaq) ənənəsində yeni bir səhifə açır, Pəhləvi rejiminin susdurduğu dilin varlığını bütün əzəməti ilə ortaya qoyur. Bu, Şəhriyara İran ədəbi mühitində əlahiddə status qazandıran üçüncü səbəbdir. Şəhriyarın ana dilində yazdığı əsəri təkcə Azərbaycanda və Türkiyədə deyil, İranın farsdilli ədəbi mühitində də böyük maraq doğurur. O qədər ki, fars dilinin qızğın təəssübkeşi, böyük İran yazıçısı Məhəmmədəli Camalzadə «Heydərbaba»nı orijinalda oxumaq üçün Azərbaycan türkcəsini öyrənmək istəyinə düşür.
Şəhriyar ana dilində milli ruhun ifadəsi, milli adət-ənənələrin ensiklopediyası sayılan «Heydərbaba» kimi bir əsər yazmaqla kifayətlənmir, yuxarıda adları keçən şeirləri ilə farsdilli poeziyada gördüyü işi ana dilində də həyata keçirir, tezliklə ədəbi-tarixi və bədii-estetik baxımdan ondan heç də geri qalmayan «Səhəndiyyə»sini qələmə alır. «Səhəndiyyə», bizim ədəbiyyatşünaslıqda yetərincə diqqət verilməsə də, məzmununa, formasına, ritminə, ahənginə görə nəinki Güney, hətta sovet dönəmi Quzey Azərbaycan ədəbiyyatında da misli-bərabəri olmayan poetik nümunədir, Şəhriyar dühasının əlçatmaz məhsuludur:

Şah dağım, çal papağım, el dayağım, şanlı Səhəndim!
Başı tufanlı Səhəndim.
Başda Heydərbaba tək qarla, qırovla qarışıbsan
Son ipək telli buludlarla üfüqdə sarışıbsan,
Savaşırkən barışıbsan…

Dağlı Heydərbabanın arxası hər yerdə dağ oldu,
Dağa dağlar dayaq oldu.
Arazım ayna çıraq qoymada aydın şəfəq oldu,
O tayın nəğməsi qovzandı, ürəklər qulaq oldu.
Yenə qardaş deyərək qaçmada başlar ayaq oldu
Qaçdıq, üzləşdik Arazda, yenə gözlər bulaq oldu,
Yenə qəmlər qalaq oldu…

Lalə bitdi, yanaq oldu,
Qönçə güldü, budaq oldu,
Nə sol oldu, nə sağ oldu,
Hamısı bir sayaq oldu…

1960-cı illərdə İranda «yeni şeirin» ikinci dalğası meydana çıxdı, ədəbi mühitdə yeni adlar, yeni imzalar göründü, çeşidli estetik proqramlar, manifestlər irəli sürüldü, bəyanatlar verildi. «Yeni dalğa» («mouce-nou»), «xalis poeziya» («şere-nab»), «həcm şeiri» («şere-həcm») kimi konsepsiyaların meydana çıxması, Əhməd Şamlu, Foruğ Fərruxzad, Bijən İlahi, Mənuçöhr Atəşi, Söhrab Sipehri, Məhəmmədəli Sepanlu, Yədullah Royayi, Əhmədrza Əhmədi, Mehdi Əxəvane-Salis və s. kimi şairlərin məhsuldar yaradıcılıq axtarışları məhz bu dövrə təsadüf edir. Əks qütbdə, yəni «ənənəçilər»in cəbhəsində Əmiri Firzukuhi, Rəhi Müəyyiri, Əbülhəsən Vərzi kimi şairlər yazıb-yaratmaqda idi. Heç bir ədəbi qruplaşmaya qoşulmayan, şöhrətinin zirvəsində olan Şəhriyar faktoru ilə hər iki cəbhə hesablaşır, yeri düşdükcə onun yaradıcılığı barədə fikirlərini açıqlayırdı. Məsələn, «yeni şeirin» ünlü nümayəndələrindən Mehdi Əxəvane-Salis ənənəvi janrlarda, xüsusən qəzəldə Şəhriyarın poetik qüdrətini etiraf edərək yazırdı: «Əgər adamın deməyə təzə sözü varsa, hələ də bu janrda (qəzəldə – M.M.) deyə bilər. Şəhriyar və Abbas Fərat hər ikisi qəzəl yazıb, amma onlar arasında nə qədər fərq var?! O gənc və coşqun ruhlu, fədakar və nalə çəkən bir aşiq, bu isə, özü demişkən, hər gecə bir-iki qəzəl deməyə adət etmiş şəxs! Günah janrlarda deyil, bu janrlardan necə istifadə edən adamlardadır…». Məşhur şairə Foruğ Fərruxzad deyirdi: «Vəzn və dil bir-birindən ayrı deyil, birlikdə gəlirlər, onların açarları da özlərindədir. Mən bu zəmində yaranmış əsərlərdən sizə nümunələr gətirə bilərəm. Bəlli olanlardan keçək, məsələn, Şəhriyarın «Vay, anam» şeirinə diqqət edin. Şəhriyar kimi qəzəlxan bir şair üzləşdiyi məsələ qarşısında daha qeyri-səmimi olmağı bacarmayanda, görün necə dil və vəzn öz-özünə bir-birinə uyğunlaşıb gəlirlər və nəticədə qətiyyən Şəhriyardan gözlənilməyən bir əsər yaranır».
Bu sözlərdə tərifli məqamlarla yanaşı, Şəhriyara soyuq münasibəti də (özü də daha çox qəzəl yazdığına görə!) sezməmək mümkün deyil, hətta Foruğ Fərruxzad dolayısı ilə Şəhriyarın şeirlərində qeyri-səmimi olduğuna da eyham vurur. Şəhriyarın bu şairlər haqqında fikirləri ilə tanış olsaq, həmin soyuqluğun qarşılıqlı olduğunu görərik. Məftun Əmini bu məsələdən danışarkən yazır: «Ümumiyyətlə, demək lazımdır ki, Şəhriyar özünün şəhriyarlıq səltənətində təqribən başqa heç bir müasir şairi ustad səviyyəsində qəbul etmirdi. Əlbəttə, Nima və Bahara hörmət bəsləyirdi… Qəribə burasıdır ki, Mehdi Əxəvanı cavanlıqda yazdığı bir neçə qəsidəsinə görə qəbul edirdi. Şamlu, Foruğ, Sipehri, Atəşi və digər bu kimi şairlər barədə danışmırdı… Özünə və şeirinə maraq göstərdiyi yeganə şair Huşəng Ebhtehac idi, hərdən də Müşirinin, Nadirpurun və dini mövzularda yazan bir-iki yerli şairin adını çəkərdi…».
Şəhriyarla «yenilikçilər» arasında illərlə sürən soyuq münasibətlər 1972-ci ildə Şəhriyarın sədrliyi ilə Təbrizdə ümumiran şeir konqresinin keçirilməsi ilə kəskin xarakter aldı: «yenilikçilərin» bir qrupu konqresi boykot elədi. Konqresin elanı verilən kimi boykotçulardan və İranda modernist ədəbiyyatın ideoloqlarından biri olan Rza Bərahəni sərt bir açıqlama ilə çıxış etdi: «Mən bu xəbəri eşitdim, oxudum və bərk heyrətləndim: Bu neçə konqresdir ki, onun başında Şəhriyar dayanır? … Əgər bu, bütün müasir yaxşı şairlərin iştirak edəcəyi bir yığıncaqdırsa, görəsən, Şəhriyar kifayət qədər ictimai, mədəni və ədəbi şüura malikdirmi ki, belə bir konqresin sədrliyinə seçilsin? Biz deyirik: Şəhriyar əbədilik keçmişdə qalıb, çünki Şəhriyar yalnız yaxşı bir qəzəlxandır və qəzəlin dövranı həmişəlik bitib… Odur ki, bir qəzəlxan, nə qədər zahirdə arif və dərviş kimi görünsə də, bu günkü fars şeirinə həsr olunmuş konqresin başında dayana bilməz… Bu gün həqiqətən yaşayan və öz axtarışları ilə həyatına davam edən yeganə müasir şair – «yeni şeir»dir və Şəhriyarın Nimanı təqlid edərək, onun yoluyla gedərək söylədiyi şeirlər ən aşağı poetik səviyyədədir. Əgər Şəhriyar həqiqi dərvişdirsə və ruhani irfana inanırsa…, yaxşı olar ki, … belə bir konqresə sədrlikdən kənara çəkilsin».
Əlbəttə, «İran ədəbi tənqidinin atası» kimi məşhur olan Rza Bərahəni vaxtilə böyük fars şairi Söhrab Sipehriyə münasibəti kimi, Şəhriyar barədə bu fikirlərinin də yanlışlığını sonralar anlamış və peşmançılıq keçirmişdi. Amma bu sözlər həmin dövrdə bir sıra yenilikçilərin Şəhriyara yanaşmasını göstərmək baxımından səciyyəvidir. Özü də bu münasibət sırf ədəbi-estetik səbəblərlə deyil, həm də ictimai-siyasi amillərlə bağlı idi. Məsələ burasındadır ki, «yeni şeirin» əksər tanınmış nümayəndələri sol ideologiyanın tərəfdarı idi və Şəhriyarın ictimai mövqeyi ilə razılaşmırdı. Şəhriyarsa, özü demişkən, «nə sol idi, nə sağ», heç bir ideologiyaya, siyasi axına bağlı deyildi, onların fövqündə dayanırdı, ümumbəşəri prinsiplərə söykənir, hətta bir sıra şeirlərində, o cümlədən Eynşteynə poetik müraciətində, müəyyən mənada kosmopolit kimi çıxış edirdi. Eyni zamanda Bərahəninin ironiyasına rəğmən, həqiqətən irfana inanırdı, nəinki inanırdı, onun ən ali məqamına yüksələ bilmişdi. Bu isə Şəhriyarın poetik şəxsiyyətinin əlahiddə mahiyyətini şərtləndirən dördüncü səbəbdir.
Maraqlıdır ki, «yeni şeirin» bir çox nümayəndələri sonradan məhz Şəhriyarın yoluna üz tutmuş, sufi ədəbiyyatı ənənələrindən bəhrələnməyə çalışmışlar (1979-cu il inqilabdan sonra bu meyl daha aşkar və sistemli bir səciyyə kəsb etmişdir). Bununla belə, onlar Şəhriyardan faydalandıqlarını hər vəchlə ört-basdır etməyə səy göstərmişlər Çağdaş İran şerinin görkəmli nümayəndələrindən olan Nüsrət Rəhmani (1929-2000) bu barədə yaxşı yazır: «Mənim fikrimcə, Şəhriyar dilə mükəmməl sahibliyi sayəsində xalq kütlələri arasında qəribə bir populyarlıq qazanmış yeganə şairdir. Və mən zəmanəmizin görkəmli şairləri içərisində çox az adam tanıyıram ki, bu kişinin əsərlərindən bəhrələnməmiş olsun. Təkcə xalq arasında deyil, dövründəki azsaylı səriştəlilər arasında da onun mövqeyi belə idi. Çox vaxt Şəhriyarı bilə-bilə unudur və ya qəsdən haqqında susurlar. Bu «Nima, Nima» deyənlər, az bir qismi istisna olmaqla, tamamən o kəslərdir ki, böyük bir məsələdən başları çıxmayanda, «Əxfəşin keçisi» kimi başlarını tərpədirlər. Onlar Nimanı tərifləyirlər, çünki tanımırlar. Əgər Nimanı tanısalar, Nimanın əsərlərinin səviyyəsi və dəyərində böyük bir dəyişiklik yaranar. Və Şəhriyardan danışmırlar, çünki qorxurlar… Mənim Şəhriyar barədə söz deməyimə lüzum yoxdur. O, bizim qəzəlçiliyin son nöqtəsidir. Mən Şəhriyarın qəzəllərindən sonra, bir-iki haldan başqa, daha qəzəl oxumamışam… Amma Şəhriyarın əzəməti təkcə yaxşı qəzəl yazmasında deyil… Onun əzəməti büllur və pak dilindədir. Onun əzəməti sətirlərinin arasında gizlənib. Onun şeirləri səmimiyyət, mərhəmət və fədakarlıqla doludur. Sanki o dünyaya əsrlər boyu həssas ürəklərə hakim kəsilən ən pak nəğmələri üzə çıxarmaq üçün gəlib…».
Nüsrət Rəhmaninin toxunduğu populyarlıq məsələsinə gəlincə, deməliyik ki, İranda nə yenilikçilərin, nə də ənənəçilərin heç bir nümayəndəsi istər farsdilli, istərsə də türkdilli oxucular arasında Şəhriyar qədər şöhrət qazana bilməmişdir. Bunun səbəbləri barədə şəhriyarşünaslar müxtəlif fikirlər irəli sürmüş, kimi bunu şairin dili və üslubu, kimi səmimiyyəti və şəxsi təcrübəsini qələmə alması, kimi güclü təxəyyülü və poetik məharəti, kimi də şeirlərinin irfani və ictimai məzmunu ilə izah etmişdir. Bunlar hamısı doğrudur, lakin İran alimi Məhəmmədrza Rasipur «Şəhriyar ənənə və modernləşmənin yolayrıcında» adlı kiçik, lakin dəyərli məqaləsində, fikrimizcə, Şəhriyarın geniş kütlələr arasında sevilməsinin çox mühüm bir səbəbini qabartmışdır. Tədqiqatçı haqlı olaraq qeyd edir ki, İran tarixində heç bir zaman kəsiyi Şəhriyarın ədəbi fəaliyyətlə məşğul olduğu illər qədər böhran və reformasiyaya məruz qalmamışdır. İran kimi ənənəvi cəmiyyətdə, əhalinin savadsızlığı, ümumi mədəni səviyyənin aşağılığı, kütləvi informasiya vasitələrinin ictimai rəyə təsir edib onu yönəltmək gücünün olmaması, ziyalı təbəqəsinin yoxluğu və ya zəifliyi şəraitində həyata keçirilən modernləşmə toplumda kimlik böhranına və dəyərlərin «sürüşməsi»nə, son nəticədə geniş kütlələrin dəyişikliklərə emosional reaksiya verməsinə səbəb olur – Şəhriyar şeiri də bu emosional reaksiyanı ifadə etdiyindən xalqın müxtəlif təbəqələrinin rəğbətini qazanmışdır: «Şəhriyar bu dəyişiklik prosesi ilə addımbaaddım bərabər getmiş, nə ənənəçilər kimi geridə qalmış, nə də novatorlar kimi qabağa düşmüşdür, ona görə də sənətkar həyatının bütün mərhələlərində cəmiyyət tərəfindən doğmalıq və həmdərdlik hissi ilə qarşılanmışdır». Başqa sözlə, Şəhriyar yaradıcılığının bütün dövrlərində insanların ürəyindən xəbər verən sözləri qələmə almış və bu üzdən ümumxalq sevgisi ilə əhatə olunmuşdur. Bu, Şəhriyara XX əsr İran poeziyasında müstəsna mövqe qazandıran beşinci səbəbdir.
Şəhriyar poeziyasındakı nostalji ruhu, uşaqlıq illərinə (=keçmişə) qayıdış meyli də qeyd olunan emosional reaksiyanın nəticəsidir, kövrəklik, nisgil, itirilmiş dünya həsrəti məhz bunun təzahürüdür. Siyavuş Kəsrayi əbəs yerə demirdi ki, Şəhriyarın hər kəlməsinin arxasında altmış illik xatirə dayanır. Fəridun Müşiri isə Şəhriyara həsr etdiyi şeirdə onu «dövranın gözündə yuvarlanmış yaş» adlandırırdı.
Bütün bu deyilənlərdən Şəhriyarın Nima Yuşicin vəfatı münasibətilə yazdığı şeirdə öz yaradıcılığını “dünənin uduzmasına ibrət” kimi səciyyələndirməklə, nəyə işarə etdiyi aydınlaşır.
Qeyd edək ki, modernləşmənin doğurduğu böhran, sosial-mədəni islahatların paradoksları, texnoloji dəyişikliklərin fəsadları Şəhriyarın farsdilli şeirlərində olduğu kimi, ana dilində yazdığı əsərlərdə kifayət qədər parlaq ifadəsini tapmışdır və bu baxımdan onun «Getdi» rədifli qəzəli səciyyəvidir:

Yığdı xeyrü-bərəkət süfrəsin ehsan ilə getdi,
Əmn-amanlıq da yükün bağladı, iman ilə getdi…
Silo dair olalı hər nə dəyirman yığışıldı,
Amma xalis-təmiz unlar da dəyirman ilə getdi.
Müstəbid sultanı saldıq ki, ola xəlqimiz azad
Sonra baxdıq ki, azadlıq da o sultan ilə getdi…
Dedi insanımız azdı, hamı insan gərək olsun,
Amma insanlığımız da o az insan ilə getdi…
İstədik qanla yuyaq ölkəmizin ləkkəsin, amma
Ölkəmiz xalis özü ləkkə olub qan ilə getdi…
Hava insanı boğur, baş-başa qaz-karbonik olmuş,
Yel də əsmir, elə bil yel də Süleyman ilə getdi…

Hazırkı qloballaşma şəraitində modernləşmənin yeni mərhələsi ilə üzləşən Şərq aləmi, o cümlədən, İran və Azərbaycan mühiti üçün Şəhriyar yenə də aktualdır, bir çox müasirlərindən və poetik rəqiblərindən fərqli olaraq, öz sözü ilə XXI əsrə adlamışdır, onun poeziyası zamanın sınağından və ədəbi döyüşlərdən qabiliyyətlə çıxmışdır.
«İnşallah ki, qalibəm mən!» – deyirdi böyük Füzuli. Bu söz Şəhriyara da aiddir. Əgər bu gün ona İranın milli şairi statusu verilibsə, onun vəfat günü milli şeir günü kimi qeyd olunursa, doğma yurdunun Güneyində və Quzeyində misraları dillər əzbəridirsə, Şəhriyar, həqiqətən də, qalibdir.

Azadlıq radiosunun "Pen Klub" proqramında çıxışım

2011-09-30T00:03:00.001+05:00

Əhməd Nicati. ŞEİRLƏR

2011-06-24T23:58:00.006+05:00

Əhməd Nicati 1963-cü ildə Savə mahalında doğulub. Orta təhsilini bitirdikdən sonra Tehrana gəlib və ədəbi həyatda fəal iştirak etməyə başlayıb. Hazırda “Müasir şeir qrupu” adlı ədəbi birliyin üzvüdür. Şeirləri İrandan əlavə Tacikistanda, Norveçdə və ABŞ-da işıq üzü görüb. “Şübhəli tale”, “Ulduzsuz və yuxusuz gecələr” adlı iki şeir toplusu nəşr edilib. Şairlikdən əlavə, rəssamlıqla da məşğuldur.

ANLAR

Sakit və səbirli anlar
Aysız keçir
və tərəddüd
durub
qapının ağzında.

Baxışın
uça bilməyən
quşlarla doludur.
Ürəyin
qətrə-qətrə
dilinə damcılayan
və səni səsləyən
sirlərlə doludur.

Anlar
eləcə Aysız keçir.
Sükut
həmişəkindən daha geniş yerdə dayanıb
və sən
yuxuya getmisən.

Sakit və səbirli anlar
eləcə Aysız keçir...

GETMƏMƏK NƏĞMƏSİ

Mənim yoldaşım yox;
yolum yox
ayaq basmağa.
Mənim həvəsim yox,
həyatın bu itmiş yolunda
addımlamağa.

Mənim yoldaşım yox;
bircə an sakit başım yox,
cavanlığı məndən alan
bu xəzan ruzigarın rəftarından.

Və məndə
çoxlu gedilməmiş yollar,
çoxlu deyilməmiş sözlər.
Və məndə
getməmək nəğməsi
səslənər təkrar-təkrar...
Və məndə
çoxdankı qəzəblər udular.

Mənim yoldaşım yox;
Bir odum da yox ki,
yandırım onunla
həyatın bu sönmüş, faydasız şamını.

TƏCRÜBƏ

Sevgi bir təcrübədir ki,
kəpənəklərin qanad səsindən
yadigar qalmış.

Dünya bir təcrübədir ki,
tanrıların yersiz savaşından
yadigar qalmış.

Və ölüm
bir təcrübə olacaq ki,
gündüzlə gecənin yerli döyüşündən
yadigar qalacaq.

Farscadan tərcümə: Məsiağa Məhəmmədi

"Ziyalılar cəmiyyətdə üçüncü göz rolunu oynamalıdır"

2011-05-19T10:35:00.002+05:00

Şərqşünas-alim və tərcüməçi, filologiya üzrə fəlsəfə doktoru Məsiağa Məhəmmədinin ANN.Az-a müsahibəsi.

- Bu yaxınlarda 48 yaşınız tamam oldu. Bu yaşda özünüzü necə hiss edirsiz?
- Belə bir söz var: qırx yaşa qədər ömür bir mətn, qırxdan sonra isə ona yazılmış şərhlərdir. İndi özün nəticə çıxart. Hər halda uşaqlıq və gənclikdəki ad günü sevinci adam yaşa dolduqca öz yerini tamam başqa hisslərə verir.
- Bu yaxınlarda Azərbaycan Prezidentinin Elmlər Akademiyasında elm xadimləri ilə görüşü keçirildi. Bu görüş barədə təəssüratlarınızı bilmək maraqlı olardı?
- Bu görüşün nəticəsi olaraq, Akademiya əməkdaşlarının məvacibi müəyyən qədər artırıldı, maddi-texniki bazanın möhkəmlənməsi barədə qərarlar verildi. Amma məncə, daha mühüm olan məsələnin mənəvi tərəfidir: Elmlər Akademiyasının qorunması və inkişafında hökumətin maraqlı olduğu bir daha təsdiq edildi. Dövlət başçısı Akademiyada Azərbaycanın intellektual elitasının cəmləşdiyini vurğuladı. Universitetlər, xüsusən özlərinin indiki durumunda, bu missiyanı yerinə yetirə bilməz. Axı elmi fəaliyyət sadəcə iş deyil, həyat tərzidir.
- Sizcə, elm və sənət adamlarının dövlətlə münasibətləri necə qurulmalıdır?
- Yəqin hakimiyyət demək istəyirsən, çünki dövlət həm də elm və sənət adamlarınındır, onu qorumaq, möhkəmləndirmək onların da vəzifəsidir. Bilirsən, ziyalılar cəmiyyətdə üçüncü göz rolunu oynayır, yaxud oynamalıdır. Bizdə deyirlər, elin gözü tərəzidir. Amma məncə, ziyalının gözü tərəzidir: həmin tərəzinin bir gözündə xalq, bir gözündə hakimiyyətdir. Və bu tərəzinin əyilməsi barədə xəbərdarlıq edən də ziyalı olmalıdır. Bu zaman ziyalının tənqidi hansısa müxalif siyasi qüvvənin tənqidindən prinsipial şəkildə fərqlənir, çünki onun hakimiyyətə gəlmək iddiası yoxdur. İndi bizim elm və sənət adamları bu tələbə cavab verirmi-vermirmi, vermirsə, niyə vermir, bu ayrı söhbətin mövzusudur. Əsas odur ki, ziyalıları təsir altında saxlamaq və yönəltmək fikrinə düşən hər hansı hakimiyyət əslində özünə ziyan vurur, çünki özünü müstəqil fikir eşitmək imkanından məhrum edir. Nizaminin “Sirlər xəzinəsi”ndəki güzgü müqayisəsini yadına sal: əgər güzgü xoşagəlməz bir şey göstərirsə, onu sındırmaq lazım deyil, qüsuru islah eləmək lazımdır.
- Şimalda və Cənubda türkdilli qələm adamlarının oxşarlıqları, fərqlilikləri nələrdi?
- Azərbaycanın torpağını parçalayanların bölə bilmədiyi bir şey varsa, o da bizim sözümüz, ədəbiyyatımızdır. Bizim ədəbiyyatımız bir olub və birdir. Yadındadır, Bəxtiyar Vahabzadə nə deyirdi?

O taydan bu taya Mustafa Payan,
Oxuyur Vahidin qəzəllərini...

Özü də hələ sovet vaxtı. İndi, şükür Allaha, “dəmir pərdə” yoxdur və sən deyən fərqliliklər də tədricən aradan qalxır. Bu fərqlər təhsil, ictimai-siyasi quruluş, ədəbi təsir kimi amillərlə bağlıdır, özü də üzdədir, dərin qatlarda bizim bədii düşüncəmiz eynidir. Bir şeyi də deyim: Cənubda dilimizin tədrisinə qadağa qoyanların bütün səyləri əslində uğursuluğa düçar olub. Dilin qəribə özünüqoruma mexanizmi var. Şəhriyar demişkən, sıxılır, sıxılır və birdən partlayaraq “Heydərbaba” kimi bir əsər ortaya qoyur. Gör, son iyirmi ildə Cənubda necə böyük ədəbiyyat dalğası meydana gəlib. Və nəzərə al ki, bunu yaradanların heç biri ana dilində təhsil almayıb.
- Bizim dərgi və saytlarda dərc olunan Cənublu yazarların əsərləri barədə nə düşünürsüz?
- Cənublu yazarların əsərlərini tanıtmaq, təbliğ etmək, bizim oxuculara çatdırmaq vacib bir işdir və davamlı olmalıdır. Bu yöndə “Alatoran” jurnalının, “Kultaz” saytının ardıcıl işi təqdirə layiqdir, başqa dərgi və qəzetlərin də adını çəkmək olar. Baş redaktoru olduğum “Bakı-Təbriz” dərgisində də 2006-cı ildən bəri Cənubun tarixinə, ictimai-siyasi problemlərinə, dil məsələlərinə dair yazılarla yanaşı, ədəbiyyatşünasların məqalələri, şeir və hekayələr çap olunub. Son vaxtlar Sayman Aruzun bu işdəki fəallığı da qeyd edilməlidir. Başlıca qüsur, zənnimcə, seçim məsələsindədir. Yəni bu işə “nə gəldi” prinsipi ilə yanaşmaq olmaz. Cənub ədəbiyyatına qayğı, diqqət başqa şeydir, ona aşağı standartla, güzəştlə baxmaq başqa. Cənubdakı ədəbiyyat, xüsusən poeziya, Kərbəlayı demişkən, biz düşündüyümüz qədər aciz deyil. Əksinə, orda ədəbiyyatımızın potensialı daha böyükdür və düşünürəm ki, indinin özündə də Şimaldakı yazarların Cənubdan öyrənə biləcəyi bir şeylər var..
- Uzun illərdi Cənubi Azərbaycanda Azərbaycan türkləri fars şovinizminə qarşı savaş verirlər. Bu qutsal mübarizənin nəticələrini görmək bizə nəsib olacaqmı?
- Həm Şimalda, həm də Cənubda bəlli kəsim arasında populyar olan bir siyasi xadim vaxtilə deyirdi ki, 1997-ci ildə Güneydə milli-azadlıq hərəkatı, 1998-ci ildə Quzeydə demokratik hərəkat başlayacaq, 1999-da Azərbaycan birləşəcək. Mən belə proqnoz verə bilmərəm. Amma mübarizə var və bütün çətinliklərə baxmayaraq, nəticəsi mütləq olacaq. Hadisələr göstərir ki, Cənubdakı mübarizlər Səttarxan, Xiyabani və Pişəvəri hərəkatlarının dərslərini unutmayıblar, bundan düzgün nəticə çıxarıblar. Odur ki, nikbinliyə əsas var.
- Tez-tez ustadınız, dünya şöhrətli alim Rüstəm Əliyevi xatırlayırsınız. Bəs Məsiağa Məhəmmədinin özünün necə, tələbələri varmı?
- Ustad sarıdan bəxtim gətirib. Azərbaycanın XX əsrdə yetişdirdiyi böyük şərqşünaslar – Mübariz Əlizadə, Qəzənfər Əliyev və Rüstəm Əliyev mənim bilavasitə müəllimlərim olub. Yadımdadır, Moskvadakı Qorki adına Dünya Ədəbiyyatı İnstitutunun direktoru, akademik Aleksandr Kudelinlə tanışlığımızda mənə dediyi ilk sözlərdən biri bu oldu: “Sən yaxşı məktəb keçmisən”. Məktəb keçmək elmdə çox vacib məsələdir. Həm də varisliyin qorunması baxımından. Konkret Rüstəm Əliyevə gəldikdə, bir şeyi deyim: indi Harvard bizim mətbuatın gündəmində olan mövzulardan biridir. Amma çoxları bilmir ki, hələ 1965-ci ildə Rüstəm Əliyev beş ay Amerikada mühazirələr oxumuş və Harvard Universitetinin fəxri professoru seçilmişdi. Buradan onun elmi şəxsiyyətinin miqyası barədə nəticə çıxarmaq olar. Qaldı mənə, yetirmələrim var, özü də təkcə elm sahəsində yox. Bilavasitə rəhbərlik etdiyim insanlardan başqa, mənim təklif etdiyim mövzular, verdiyim ideyalar əsasında namizədlik və doktorluq dissertasiyaları yazılıb və yazılır. İmam Sadiqin bir kəlamı var: “Elmin zəkatı onu başqalarına öyrətməkdir”. Mən də biliyim qədərində bunu etmişəm.

Mövlud Mövlud

ANN.Az

PROFESSİONAL SÖHBƏTLƏR

2011-04-28T07:33:00.005+05:00

Səlim Babullaoğlunun “Ədəbi Söhbətləri” ilə tanış olanda istər-istəməz bir şeyi xatırladım: “söhbətlər” (“məqalat”) klassik Şərq, xüsusən sufi ədəbiyyatında ayrıca bir janr olub. Həmin “söhbətlər”dən birinin müəllifi dahi Şəms Təbrizi deyirdi: “Mənim verəcəyim xirqə – söhbətdir, sənin məndən əldə edəcəyin budur”. Söhbət təsəvvüfdə mənəvi təcrübənin ötürülməsində başlıca vasitə sayılırdı. Sufi böyükləri onun adekvat çatdırılmasını mümkün hesab etməsələr də, bu işdə verbal ifadədən daha səmərəli bir yol görmürdülər.
Səlimin söhbətləri də müxtəlif ölkələrdə və dillərdə yazıb-yaradan, müxtəlif ənənələr üzərində yetişən, müxtəlif nəsillərə və estetik cərəyanlara mənsub olan qırxdan artıq qələm adamının ədəbi görüşlərini, yaradıcılıq təcrübəsini bizə çatdırır. Onun müsahibləri arasında Nobel mükafatçısı da var, öz yurdundan kənarda tanınmayan “sıravi” yazıçı da. Amma istənilən halda çeşidli məkan və şəraitlərdə baş tutan bu söhbətlər onların ən məşhurunu belə yenidən tanımağımıza imkan yaradır. Yadımdadır, illər öncə Vladimir Nabokovun bir müsahibəsini tərcümə edib redaktoru olduğum “Cahan” jurnalında çap eləmişdim. Həmin müsahibəni oxuyandan sonra böyük şairimiz Bəxtiyar Vahabzadə demişdi: “Mən elə bilirdim ki, Nabokovu tanıyıram, amma bu müsahibə ilə mən Nabokovu kəşf etdim”.
Bu kitabdakı müsahibələr isə tərcümə deyil, orijinal, eksklüziv, müəyyən məqamlarda isə unikal söhbətlərdir. Diqqət yetirin: dünya şöhrətli ədib və filosof Rza Bərahəni ilə söhbətdə Səlim incə bir nəzakətlə danışığa müdaxilə edib mövzunu dəyişdirməyə cəhd edir. Yazıçı isə deyir: “Mən heç vaxt bu məsələlərlə bağlı belə bəhs açmamışam, ona görə fikrimi yaddan çıxmamış tamamlamaq istəyirəm”. Beləcə, dünyanın ən populyar mətbuat orqanlarına müsahibələr vermiş, ən nüfuzlu universitetlərində mühazirələr oxumuş qocaman yazıçı çox mühüm ədəbi-ictimai məsələ ilə bağlı heç yerdə, heç vaxt demədiyi fikirlərini Bakıda gənc həmkarına açıqlayır. Əlbəttə, burada söhbəti aparanın da rolunu qeyd etmək lazımdır.
Yaşadığımız, Anarın təbirincə desək, “qarışıq zamanın” ovqatını, istehlakçı cəmiyyətdə insanın özgələşməsi və tənhalaşması (təsadüfi deyil ki, Səlimin ilk kitabı məhz belə adlanırdı: “Tənha”) prosesini, bunun doğurduğu mənəvi-psixoloji nəticələri şeirlərində özünəməxsus bir şəklidə əks etdirən Səlim Babullaoğlunun vaxtaşırı mətbuatda dərc olunan ədəbi-tənqidi məqalələri, portret yazıları, esseləri də yaratdığı bədii mətnlər kimi maraq və müzakirə predmetinə çevrilir. Odur ki, Səlimin müxtəlif ədəbiyyat və sənət adamları ilə apardığı bu söhbətlər, hər gün qəzet və jurnal səhifələrində oxuduğumuz müsahibələrdən fərqli olaraq, professional söhbətlərdir. Səlim hər bir halda müsahibini təkcə ədəbiyyatın əbədi sualları və aktual problemləri barədə söhbətə çəkmir, həm də onun bədii yaradıcılığın funksiyası, texnikası və psixologiyası ilə bağlı görüşlərini açıqlamasına, sələflərinə və müasirlərinə münasibətini əsaslandırılmış şəkildə ifadə etməsinə şərait yaradır. Bu da kitaba çeşidli ədəbi-estetik görüşlərin əks olunduğu bir toplu keyfiyyəti bəxş edir.
Bəllidir ki, istər klassik, istərsə də müasir sənətkarların bədii yaradıcılığın təbiətinə dair fikirlərinə ədəbiyyatşünaslıqda xüsusi önəm verilir. Nizaminin poetik sözlə bağlı fikirləri, Füzulinin dibaçələri, Axundovun nəzm və nəsr haqqında, Rəsul Rzanın ənənə və novatorluq barədə düşüncələri daim tədqiqatçıların diqqət mərkəzində olmuşdur. Bu mənada kitabın ədəbiyyatşünasların da marağına səbəb olacağı, onlar üçün bir qaynaq rolu oynayacağı şübhə doğurmur.
Sufizmin tarixi göstərir ki, əvvəldə qeyd etdiyim “söhbətlər” janrında yazılmış əsərlər müridlərin yetişməsində kanonik mətnlərdən, “təlimi” kitablardan daha təsirli olmuşdur. Ümid edirəm, “Ədəbi Söhbətlər” də xüsusən gənc yazarların dünyagörüşünə, ədəbi zövqünə müsbət təsirlər bağışlayacaq və onlar bu dəyərli töhfəyə görə Səlim Babullaoğluna minnətdar olacaqlar.

Səlim Babullaoğlunun “Ədəbi söhbətlər” kitabına (Bakı, “Mütərcim, 2011) ön söz

Məftun Əmini. ŞEİRLƏR

2011-03-27T03:52:00.006+04:00

Yədullah Məftun Əmini 1926-cı ildə Güney Azərbaycanın Sayınqala (Şahindej) bölgəsində anadan olub. Uşaq ikən ailəsi ilə birgə Təbrizə köçüb və orta təhsilini orada alıb. Sonra Tehran universitetinin hüquq fakültəsini bitirib və uzun illər ədliyyə orqanlarında çalışıb. Hazırda təqaüddədir və Tehranda yaşayır. Ondan artıq şeir kitabının müəllifidir. Yaradıcılığının əsas hissəsi fars dilində olsa da, türk (Azərbaycan) dilində də şeirlər yazır. Xüsusən ana dilində yazdığı “Aşıqlı karvan” poeması məşhurdur.

SOLMAĞA, BİLİRƏM

Hə, dostum,
çox vaxt
uçurumla
bataqlıq arasındakı
dar keçiddə
hər mərdin yıxılmasına bir namərdin tənəsi bəsdir.

Uff,
nə biləsən
bədbəxtliyin hansı qapıdan girəcəyini
və nə hədiyyə gətirəcəyini?!
Xoşbəxtlik amma səni qəfil yaxalamır
və yuxu ilə yozum arasındakı məsafəni
açıq saxlayır.

Bilirsənmi, dostum,
yüz yarpaq açmağa
nə qədər yağış gərək?
Nə qədər günəş?
Nə qədər külək?

Solmağa, bilirəm, bir soyuq yel yetər...

PƏRDƏ

Ceyranlar qaçmır.
Sərçələr uçmur.
Suyun səsi gəlmir.
Budaqlarda yel əsmir.
Ətri duyulmur bir otun da.
Və Şirin
bədənini yuyur asta-asta.

Ah!
Ona baxacaq kəs hələ gəlməyib.
Və bilinmir, bu sükut harda pozulacaq:
Pərdənin mətnində,
yoxsa arxasında?...

QÜLLƏ

Başı üstündə uçuşan quşlardan qorxmur,
amma
ayağı üstündə gəzişən qarışqalardan çəkinir.

Ağzından düşən
bir kərpic parası
yükünü yüngülləşdirir sanki.
Dabanından qopan kiçicik daşsa,
canını alır elə bil.

Və eynilə
başına tökülən yağışdan
yalnız tozlu yanğısı sönür.
Ətəyini isladan selsə,
ürəyinə çatan bir zəhərə dönür.

Bax, ey sirr axtaran,
yuxarıların qorxusu yalnız aşağılardan!
Və qüllə
qorxunun donmuş zirvəsidir.
Necə ki,
fəzada hər cazibə bir kəmənddir
və hər ulduz
bir daş...

VƏ BİR DƏFƏ BELƏ...

Tanış olduq
xəyalımıza gəlməyən
bir yerdə və vaxtda.
Bir neçə an dayandıq
üz-üzə.
Sonra ayrıldıq
arxa-arxaya.
Beləcə
uzaqdan yaxın olduq,
danışdıq görüşmədən.
Sonra iki-üç dəfə
görüşdük danışmadan.
Və istədik ki,
yenə
uzaqdan yaxın olaq,
amma daha olmadı.
Axırı
uzaq olduq
yaxından...

YALAN YAĞIŞI

Burda
və hər yerdə –
istər Kabulda,
istər Zabulda,
hər şey
necə də
yalandır.

Yalan
Yalan
Yalan
Yalan
Yalan

Bu yalan yağışında
heyhat,
bizim evin tavanı da yalançıdır.

Farscadan tərcümə: Məsiağa Məhəmmədi

İSLAM İNCƏSƏNƏTİNDƏ ƏBƏDİ DƏYƏRLƏR

2011-02-15T01:41:00.005+04:00

TİTUS BURKHARDT

Titus Burkhardt – milliyyətcə alman olan İsveçrə filosofu və sənətşünası. 1908-ci ildə Florensiyada anadan olmuş, 1984-cü ildə Lozannada dünyasını dəyişmişdir. Bütün ömrünü hikmət və ənənənin öyrənilməsinə həsr etmişdir. Ənənəçilik (tradisyonalizm) məktəbinin banisi Rene Genonun ən böyük davamçılarından sayılır. “Sufi təliminə giriş”, “Şərqdə və Qərbdə sakral sənət”, “İslam incəsənəti” və s. kimi əsərləri məşhurdur. Onun şəxsiyyətinin ən dəqiq xarakteristikasını sufizmin ünlü tədqiqatçısı Annemari Şimmel vermişdir: “Titus Burkhardt islam və xristianlığa dərin mənəvi idrakla əbədi Həqiqətə sevgini birləşdirən bir alim gözü ilə baxır. Burkhardtın əsərləri onu göstərir ki, Həqiqət milyon il əvvəl olduğu kimi bu gün də təptəzədir və insanlar İlahi nura can atmağa davam etdikcə, bu, belə olaraq qalacaqdır”.

İslam incəsəntinin əski Bizans, İran, Hind və monqol ünsürləri əsasında formlaşması barədə çox yazılmışdır. Lakin bu müxtəlif elementləri misilsiz bir üzviliklə sintezləşdirən qüvvənin mahiyyəti kifayət qədər açıqlanmamışdır.
Heç kəs islam incəsənətinin zaman və məkan vəhdətini inkar etmir, çunki bu vəhdət olduqca aydın və aşkar bir şeydir. Kordova məscidinin, Səmərqənd mədrəsəsinin, Mərakeşdəki Qüdeysi gümbəzinin, Çin Türküstanındakı Zahidi məqbərəsinin arxasından sanki vahid bir işıq boylanır. Bu vəhdətin mahiyyətini nədə axtarmaq lazımdır?
İslam şəriəti xüsusi sənət formasını tövsiyə etmir, yalnız formaların ifadə hüdudlarını müəyyənləşdirir ki, bu da özlüyündə yaradıcılığın məhdudlaşdırılmasına gətirib çıxarmır. Hər halda bu vəhdəti, çox vaxt edildiyi kimi, «dini hisslərlə» əlaqələndirmək son dərəcə yanlış olardı. Hisslər nə qədər güclü olsalar da, saysız-hesabsız formaları zəngin olmaqla yanaşı sadə, hərtərəfli olmaqla bərabər dəqiq xarakter daşıyan bir ahəngdarlıq və vəhdətə yönəldə bilməzlər. Təsadüfi deyil ki, islam incəsənətindəki vəhdət və nizam kristallara xas olan qanunauyğunluğu xatırladır. Burada sırf emosional nüvənin fövqündə duran bir şey var: o nədirsə, mahiyyətcə sirli və daim dəyişməkdə olan bir şeydir.
Biz islam incəsənətinin mahiyyətində gizlənmiş bu xassəni “rasional intuisiya” adlandırırıq və bu zaman ağlı onun əsas mənasından, yəni düşüncə və məntiqi dəlillərdən daha geniş bir anlamda götürürük: həmin halda o, əzəli və əbədi həqiqətlərin intuitiv dərkini də ehtiva edir. Bu, ağlın islam ənənəsinə uyğun mənasıdır ki, iman yalnız onun işığı sayəsində kamilliyə çatır və təkcə o, tövhidin, yəni Tanrının vahidliyi prinsipinin nəticələrini anlamağa qadirdir. İslam incəsənəti də buna bənzər bir tərzdə öz gözəlliyini hikmətdən əxz edir.
İncəsənət tarixi bir elm olaraq, bütün yeni elmlərə xas analitik metodla silahlanıb islam incəsənətini nəzərdən keçirir, onu təhlil və şərh edir, bu zaman tarixi hadisə və tələblərə də istinad edir. Lakin elmi metodda incəsənətin zaman xaricində və əbədi olan cəhəti (islam incəsənəti də sakral bir sənət kimi daim zaman xaricində olan bir ünsürə malikdir) diqqətdən kənarda qalır. Kimsə etiraz edib deyə bilər ki, incəsənət müxtəlif növ və formalardan ibarətdir, forma isə labüd şəkildə zaman çərçivəsində mövcud olur: digər tarixi hadisələr kimi formalalar da doğulur, inkişaf edir və tənəzzülə uğrayıb ölürlər. Deməli, sənətşünaslıq elmi istər-istəməz tarixi xarakter daşımalıdır. Laki bu dəlil reallığın yalnız yarısını nəzərə alır: forma məhdud olub nəticə etibarilə zamanın hakimiyyəti altına düşməsinə baxmayaraq, əbədi həqiqəti də daşıya bilər. Yəni forma təkcə yarandığı anda məna sahəsinə bağlanmır, o mövcud olduğu bütün dövrdə ən azı müəyyən həddə tarixi şərait və tələblərdən qurtulur. Əbədi məna daşıyan bir çox formalar öz dövrlərindəki bütün maddi və mənəvi dəyişikliklərə rəğmən yaşamaqda davam edirlər və əslində «ənənə» dedikdə elə bu nəzərdə tutulur.
Yeni dövrdə sənətşünaslıq elmi öz estetik meyarlarını çox vaxt antik yunan və orta əsrlərdən sonrakı incəsənətdən əxz etmişdir. Bu sahədəki son dəyişiklikləri nəzərə almasaq, həmişə fərd sənət əsərlərinin yaradıcısı kimi götürülmüşdür. Həmin yanaşmada o əsər həqiqi sənət əsəri sayılır ki, özündə sənətkar fərdiyyətinin möhürünü daşıyır. Halbuki islama görə, gözəllik əslində universal həqiqətin təzahürüdür. Buna görə təəccüblənmək lazım gəlmir ki, yeni elm islam incəsənətini araşdırarkən, adətən mənfi hökmlərlə kifayətlənir. Belə hökmlərə islam incəsənəti barədə əsərlərin əksəriyyətində də olmasa, çoxunda rast gəlirik: onlar demək olar ki, bir-birinin eynidir və yalnız qətilik dərəcəsi baxımından fərqlənirlər.
Çox vaxt deyilir ki, islam incəsənəti mövcudluğunun ilkin mərhələsində, yəni keçmişin mirasını transformasiya edib təkmilləşdirdiyi dövrdə yaradıcı mahiyyət daşımış, ondan sonra tədricən qeyri-produktiv kanonlar çərçivəsində donub qalmışdır: bu kanonlar müsəlmanlar arasındakı etnik fərqləri tamamilə aradan qaldırmasa da, təəssüf ki, sənəkarın fərdi istedadını boğmuşdur. Görünür, bu, asanlıqla baş vermişdir, çünki şəriətin təsviri sənəti qadağan etməsi ilə islam incəsənəti öz inkişafının ən dərin və ən həyati ölçülərinin birindən məhrum olmuşdur.
Biz bu hökmləri onların ən ağır formasında ifadə etdik və yaxşı bilirik ki, Avropa tədqiqatçılarının yalnız bir qismi bu hökmlərin hamısını düzgün sayır. Buna baxmayaraq, belə hökmlərin kəskin qoyuluşu və saf-çürük edilməsi faydasız deyil, çünki onlar öz məhdudluq və nöqsanları ilə bizə islam incəsənətinin xarakterinə adekvat baxış qazanmaqda köməklik göstərirlər.
Hər şeydən əvvəl, təsviri sənətə qadağa qoyulması ilə bağlı sonuncu tənqidi nəzərdən keçirək. İslamda üzün təsvirinin qadağan edilməsi iki səbəblə bağlıdır: birincisi, Qurani-kərimdə bütpərəstliyin pislənməsidir ki, bu bütün müsəlmanların nəzərində Allahın istənilən şəkildə, hətta sözlər vasitəsilə də təsvirini ehtiva edir, çünki ilahi mahiyyət hər cür təsvirin və ifadənin fövqündə durur. İkincisi, peyğəmbərin sözlərinə əsasən, canlı varlıqların, xüsusən insanın surətini yaratmaqla xaliqin yaradıcılığını təqlid etməyə cəhd göstərmək müqəddəs anlayışlara təhqir və hətta küfr kimi qavranılır. Əlbəttə, bu hökmə hər yerdə əməl olunmur, o, şəxsin əməlindən çox, niyyətinə bağlıdır. Xüsusən İranda və Hindistanda belə hesab olunurdu ki, real canlı varlığa bənzəmək iddiasında bulunmayan, yalnız onun metaforik inikası olan təsvir şəriət baxımından qanunidir. Kölgə və perspektivdən məhrum olan, gerçəklik təsəvvürü doğurmayan İran miniatürlərinin özünəməxsus metodu məhz buradan qaynaqlanır. Onu deyək ki, indiyədək heç bir məscid antropomorfik təsvirlər və ornamentlərlə bəzədilməmişdir.
Səthi yanaşdıqda, islamın bu mövqeyini simvolizmdən xəbərsiz olan və nəticədə sakral sənəti xəyali, qeyri-real sayan puritanizmə1 bənzətmək fikrinə düşə bilərik. Simvolizm varlığın müxtəlif səviyyələrini bir-birinə bənzətmək və uyğunlaşdırmağa əsaslanır. Varlıq vahid olduğu üçün mövcud olan hər bir şey müəyyən tərzdə öz əzəli mənşəyini təzahür etdirməlidir. İslam heç bir vəchlə Qurani-kərimin çoxsaylı metaforalar vasitəsilə bəyan etdiyi bu prinsipi unutmur: «Elə bir şey yoxdur ki, Allaha tərif deyib ona şükr etməsin».2 İslamda insanın şəklinin yaradılmasının qadağan edilməsi heç də varlığın müqəddəslik atributuna etinasızlığın nəticəsi deyil, əksinə, Tanrının yer üzündəki xəlifəsi kimi insanın şərəfini qorumaq niyyəti ilə bağlıdır. Məhəmməd peyğəmbər buyurub: «Allah Adəmi öz surətində yaratdı». Bu xüsusi məqamda «surət» bir növ keyfiyyət oxşarlığı mənasındadır: belə ki, insana verilmiş qabiliyyətlər yeddi ilahi atributu, yəni həyat (canlılıq), bilik, iradə, qüdrət, eşitmə, görmə və nitqi təzahür etdirir.
İnsanın təsvirinə islamda və xristianlıqda olan münasibətlərin müqayisəsi məsələsinin aydınlaşmasına kömək edə bilər. İslamın təsirinə məruz qalmış Bizansın ikonoklazmı müqabilində kilsənin VII Ümumdünya toplantısı ibadət mərasimlərində ikonalardan istifadəyə icazə verdi və bunu belə əsaslandırdı: Tanrı özlüyündə təsvirəgəlməzdir, lakin «İlahi kəlam»3 bəşəri xarakter kəsb etdiyi üçün, ilahi gözəllik də onda təcəssüm etmişdir. İncəsənət Xristosun insani surətini canlandırmaqla, təcəssüm və inkarnasiyanı4 bizə xatırladır. Bu baxışla islamın mövqeyi arasında aşkar fərqlər mövcuddur, lakin hər halda onların ikisi də ümumi bir başlanğıcdan – insanın tanrıyabənzər xislətindən çıxış edirlər.
Xristianlığın sakral sənət sahəsindəki baxışlarının ən dərin şərhlərindən biri məşhur Şeyxi-əkbər Mühyəddin İbn Ərəbiyə məxsusdur. O, «Fütuhatül-Məkkiyə» əsərində yazır: «Bizans əhalisi rəssamlıq sənətində yüksək inkişaf səviyyəsinə çatmışdır, çünki onların fikrincə, Xristosun vahid təbiətinin (fərdiyyətinin) onun şəkillərində əks olunması Tanrının vahidliyini anlamaq və duymaq üçün ən yaxşı vasitədir». Göründüyü kimi, təsvirin simvolik rolu mütəfəkkir müsəlmanlar üçün qaranlıq və mənasız deyildir, hərçənd onlar Qurandakı hökmlərə uyğun olaraq, müqəddəs şəkillərdən istifadəni rədd edirlər. Çünki Allahın bənzərsizlik və transsendentliyi bir növ hətta insanın tarnıyabənzər xislətinə də şamil olur. Doğrudan da, «Adəm»in ilahı «sürət»ini təşkil edən yeddi universal atribut – canlılıq, bilik, iradə, qüdrət, eşitmə, görmə və nitq hər cür təsvirdən kənarda qalır. Şəkil nə canlıdır, nə elmə və qüdrətə, nə də digər atributlara malikdir: şəkil insanı onun cismani səviyyəsinə endirir.
Bütün bunlara görə biz islamda ikonoklazmdan – şəkil çəkilişinin qadağan edilməsindən deyil, anikonizmdən – şəkil çəkilişinin məqsədəuyğun sayılmamasından danışmağı daha düzgün bilirik. Çünki islamda bu qadağa sırf neqativ xarakter daşımır, əksinə, pozitiv dəyərə malikdir. İslam incəsənəti ən azı bir sahəsində hər cür antropomorfik təsvirlərə yol verməməklə, insana büsbütün özü olaraq qalmaqda köməklik göstərir. İnsan öz ruhunu özündən kənarda əks etdirmək əvəzinə, öz varlığının mərkəzində – Tanrının həm xəlifəsi, həm də bəndəsi olduğu yerdə qala bilər. Bütövlükdə islam incəsənətənin məqsədi insana öz əzəli məqamını dərk etmək yolunda yardımçı olan bir atmosfer yaratmaqdır. Buna görə, o hətta nisbi və müvəqqəti şəkildə də olsa, büt mahiyyəti kəsb edə biləcək hər şeydən qaçır. Heç bir şey insanla Tanrının gözlə görünməyən hüzuru arasında səddə çevrilməməlidir.
Beləcə, islam incəsənəti azad bir fəza yaradır, dünyanın bütün iztirablarını, cilovlanmaq bilməyən istəklərini aradan qaldırır və onun əvəzinə ahəngdarlıq, saflıq və rahatlıqdan xəbər verən bir nizam meydana gətirir. Buradan aydın şəkildə anlamaq olar ki, islamda memarlıq son dərəcə mühüm, fundamental bir mövqe və məqama malikdir. Təbiətdə olan təmizlik və rahatlığı yaşayış məntəqələrində məhz memarlıq təmin edir. Sanki Xaliqin barmaq izlərini hifz edən bakirə təbiətin gözəlliyi memarlıqda reallaşır. Əlbəttə, bu reallaşma başqa bir səviyyədə – insan şüuru və idrakı mərtəbəsində və deməli, daha məhdud bir çərçivədə baş verir, lakin hər halda o, fərdi istək və maraqlardan xali olur.
Məsciddə mömin bir fərd heç vaxt sırf seyrçi olmur: o, özünü bir növ öz evində hiss edir, əlbəttə, bu ifadənin işlək mənasında yox. O, dəstəmaz almaqla ötəri çirkablardan təmizlənir, sonra vəhy olunmuş Kəlamı oxuyub simvolik şəkildə Adəmin dünyanın mərkəzində olan «məqamı»na qayıdır. Bunu nəzərə alan müsəlman memarları elə bir mühit yaratmağa çalışmışlar ki, özlüyündə tam sakitlik və rahatlığa malik olsun və onun bütün «dayanacaq»larında məkanın xüsusiyyətləri maksimum təzahürünü tapsın. Onlar bu məqsədə müxtəlif üsullardan istifadə etməklə nail olurdular: Qədim Mədinə məscidindəki üfüqi sütunlardan ibarət vestibüldən tutmuş Türkiyədəki bir mərkəzdə birləşən gümbəzlərə qədər. Bu binaların heç birində insan hansısa müəyyən istiqamətə «çəkildiyini» hiss etmir, onların fəza hüdudları da adamı «sıxmır». Doğru deyiblər ki, məscid memarlığı yerlə göy arasındakı hər cür çəkişməni aradan qaldırır.
Erkən xristian kilsələri adətən xarici aləmi baş mehrabla birləşdirən dəhlizdən ibarət olurdu. Xristian kilsəsi ya göyə ucalır, ya da mehraba «enir». Bütün kilsə arxitekturası mömin xristiana xatırladır ki, axşam ibadəti zamanı Tanrının varlığı qaranlıqda parlayan işıq kimi mehrabda təzahür edir. Məsciddə isə ibadət mərasimlərini keçirmək üçün müəyyən mərkəz yoxdur və mehrab yalnız qibləni göstərir. Məscidin daxili mühiti elə təşkil olunub ki, bütünlüklə Tanrının varldığını xatırladır və mömin fərd hər tərəfdən özünü onun əhatəsində hiss edir.
Böyük türk memarı Sinanın Aya-Sofiyada və Ədirnədəki «Səlimiyyə» məscidində gördüyü iş islam memarlığı prinsiplərini reallaşdırmağın heyrətamiz nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Aya-Sofiyanın nəhəng gümbəzi iki yarımgümbəz vasitəsilə gücləndirilir və bir neçə kiçik çıxışla davam edir. Bütün daxili fəza ibadət mərasimlərinin keçirilməsi yönündə təşkil olunmuşdur və onun müxtəlif hissələri nizamsız və formasız genişlik içərisində bir-birinə qovuşub itir. Sinan «Səlimiyyə» məscidinin baş gümbəzini bir səkkizüzlü üzərində ucaltmışdır ki, onun əsas üzləri bütöv divarlara, dörd diametri isə tağlı çıxışlara söykənir. Bu yolla o, ayırıcı xətləri nə bilinməz, nə də dəqiq olan cilalanmış bir inci yaratmışdır.
Müsəlman memarları erkən xristian kilsələrini yenidən qurarkən, adətən, onların daxili planını dəyişirdilər, belə ki, binanın uzunu onun eninə çevrilirdi. Bundan əlavə, məscidin piştağları çox zaman əsas fəzanın eni boyunca yerləşdirilir və mərkəzi vestibül boyunca yerləşən kilsə piştağlarından fərqli olaraq, uzununa düzülmür. Beləliklə, məscid piştağları fəzanı məhdudlaşdırmır, sanki insanı dinclik və rahatlığı səsləyirlər.
Dedik ki, sənət sahəsində təsvir və şəkil çəkilişinin aradan qaldırılması pozitiv məna daşıyır, çünki insanın şəkillər vasitəsilə əlindən alınan məqamını ona qaytarır. Çox vaxt islam incəsənətinin nöqsanı kimi vurğulanan statika, hərəkətsizlik müəyyən mənada təsvirlərin yoxluğu ilə əlaqələndirilir, çünki insan öz təsvirlərini yaratmaqla dəyişir, təkamülə məruz qalır. İnsan öz ruhunu gözəl bir şəkildə heykəldə təcəssüm etdirir və bu yolla özünə təsir göstərir. Daha sonra o, həmin təsviri dəyişmək fikrinə düşür və bu da öz növbəsində onda yeni bir reaksiya doğurur və bu proses zəncirvari şəkildə davam edir. Həmin prosesi Renessansdan sonrakı, yəni təsvirin simvolik və alleqorik mahiyyətinin unudulğudu dövrün Avropa incəsənətində izləmək mümkündür. Sakral incəsənət adətən, ənənəvi kanonların hökmranlığı sayəsində bu güclü dəyişmə prosesindən kənarda qalır. Antropomorfik təsvirlərdən istifadə daim bir tərəddüdlə müşayiət olunur, çünki bütün ehkamlara baxmayaraq, insan öz psixoloji məhdudiyyətlərini yaratdığı təsvirə köçürmək istəyir və büna görə gec-tez ona qarşı qiyam qaldlırır: özü də təkcə təsvirə qarşı deyil, həm də təsvirdə təzahürünü tapmış şeyə qarşı! Avropa tarixinin müəyyən dövrlərində dinə və müqəddəs şeylərə qarşı ardıcıl qiyamlar antropomorfik dini incəsənətin mövculduğu və tənəzzülü olmadan baş verə bilməzdi.
İslam bu problemin kökünə və mahiyyətinə diqqət yetirir. Digər hallarda olduğu kimi, burada da islam özünü sonuncu din – insan zəifliklərinə adekvat yanaşan bir din kimi, eləcə də əzəli dinə qayıdış kimi göstərir. İslam incəsənətində statiklik, hərəkətsizlik adı altında çoxsaylı tənqidlərin obyekti olan şey əslində onda fərdi və psixoloji motivlərin olmamasıdır. İslam incəsənəti psixoloji halət və problemlərə bağlı olmayan, yalnız bütün dövrlərdə qüvvəsini saxlayan əbədi dəyərləri qoruyan bir sənətdir. İslam incəsənətində həndəsi naxışların son dərəcə geniş yayılmasının səbəbi də budur. Bir çoxları bunu şəkil çəkilişinə qoyulmuş qadağadan doğan boşluqla əlaqələndirir və həmin boşluğun digər sənət növü ilə kompensasiya edilməsi kimi qiymətləndirirlər. Lakin bununla heç cür razılaşmaq olmaz. Arabesklər rəssamlığın yoxluğundan yaranmış boşluğu doldurmaq üçün deyil, onun inkarı, əksi kimi meydana gəlmişdir. Həndəsi ornamentlər səthi rənglərin çulğaşması və ya işıqla kölgənin növbələşməsi meydanına çevirməklə, diqqətin «mən» deyə çağıran şəkil (çünki şəkil «mən-mən» deyir və özünütəsdiqə çalışır) üzərində cəmlənməsinin qarşısını alırlar. İslimi naxışın (arabeskin) mərkəzi həm hər yerdədir, həm də heç yerdə deyil: hər bir təsdiqin dalınca inkar, hər bir inkarın ardınca təsdiq gəlir.
İslimi naxışın iki növü var: birincisi, çoxsaylı həndəsi ulduzların çulğaşmasından ibarətdir ki, onların şüaları bir-birinə qarışır, mürəkkəb və sonsuz bir ornament yaradırlar. Bu naxış insanın «müxtəliflikdəki vəhdəti və vəhdətdəki müxtəlifliyi» dərk etdiyi təfəkkür səviyyəsinin heyrətamiz simvoludur. İkinci növ («islimi» adı çox vaxt məhz bu növə aid edilir) nəbati naxışlardan təşkil olunur və sırf ritmik prinsiplərə əsaslanır. Bu naxışlar o qədər stilizə olunub ki, təbiətə hər cür oxşarlığını itirib. Əslində burada ritmika qrafik səciyyə kəsb edir, hər bir xətt dəqiq qaydaya əsasən müəyyən təkmilləşmiş formasında təkrar olunur və hər bir səth özünün əksi olan nüsxə ilə müşayiət edilir. İslimi naxış məntiqi və ritmik, riyazi və harmonikdir – bu xüysusiyyətlər ağılla eşqin harmoniyasını axtaran islamın ruhu üçün olduqca böyük əhəmiyyətə malikdir.
Belə bitr incəsənətdə sənətkarın fərdiyyəti labüd şəkildə aradan qalxır, lakin bu zaman onun yaradıcılıq ehtirası qətiyyən azalmır. Bu məqamda sənətkar hisslər və psixoloji hallara deyil, intuisiya və təfəkkürə tabe olur. Yaradıcılıq ehtirasını söndürmək yeni dövr sənətinin yeganə «məziyyəti»dir, halbuki ənənəvi sənətlərdə, hətta tətbiqi sənət səviyyəsində də əsərin gözəlliyi sənətkarın onu yaradan vaxt yaşadığı ehtiras və şövqdən söz açır.
Bundan əlavə, əsas ünsürləri bədəvi ərəblərin xalçaları ilə daha zərif şəhər naxışlarında eyni olan həndəsi ornamentlərin universal xarakteri islamın ümumbəşəri mahiyyəti ilə tam uyğunluq təşkil edir: məhz bu xüsusiyyət səhrada yaşayanları şəhər sakinləri ilə, hazırkı dövrü İbrahim peyğəmbərin zamanı ilə birləşdirir.
Bura qədər dediklərimizdə, yeri gəldikcə, islam incəsənəti tənqidçilərinin məqalənin əvvəlindlə xatırlatdığımız müddəalarına cavab verdik, lakin hələ islam düşüncəsində incəsənətin mənasını aydınlaşdırmamışıq. Qeyd edək ki, islam düşüncəsində incəsənət heç bir vəchlə öz maddi bünövrəsi olan sənətkarlıqdan və ardıcıl şəkildə bir nəsildən sonrakı nəslə ötürülən elmdən ayrıla, təcrid oluna bilməz. İncəsənət sözün xüsusi mənasında sənətkarlıq və elmdən faydalanır. Elm də təkcə məntiqi təlim anlamında deyil, şeyləri öz dünyəvi əsasları ilə bağlayan hikmətin təzahürü mənasında götürülməlidir.
Məhəmməd peyğəmbər buyurur: «Allah hər bir şey üçün kamillik müəyyən edib». Burada «kamilliyi» «gözəllik» kimi də tərcümə etmək mümkündür. Hər bir şeyin kamillik və ya gözəlliyi onun Tanrını vəsf və həmd etməsində gizlənmişdir. Başqa sözlə, hər bir şey ilahi atributları təzahür etdirdiyi dərəcədə kamillik və ya gözəlliyə malikdir. Deməli, kamilliyi yalnız Tanrının keyfiyyətlərinə güzgü tutan şeylərdə aramaq lazımdır. Misal üçün, memarlığı götürək: onun maddi bünövrəsini bənna və memar hazırlayır, halbuki o, bir elm kimi həndəsə ilə əlaqədardır. Ənənəvi memarlıqda həndəsə müasir mühəndislikdən fərqli olaraq, onun yalnız kəmiyyət və fiziki parametrləri ilə bağlı deyil. Həndəsə tənasüb qanunlarında təzahür edən bir keyfiyyət xarakteristikasına da malikdir ki, onun sayəsində müəyyən bina bənzərsiz vəhdət və ahəngdarlıq qazanır. Tənasüb qanunları adətən dairənin onun çevrələdiyi nizamlı formalara bölünməsi yolu ilə əldə edilir. Beləliklə, hər hansı binada mövcud olan bağlılıqlar nəticə etibarilə dairədən doğur və bu, açıq-aşkar varlığın vəhdətinin (vəhdəti-vücudun) simvoludur. Çoxtərəfli bünövrələr üzərində ucalan gümbəzlər məhz bu simvolikadan söz açır.
İncəsənətin daxili iyerarxiyasını, yəni sənətkarlıq, elm və intuitiv şüuru nəzərdən keçirdikdə, aydın olur ki, ənənəvi incəsənət həm yuxarıdan, həm də aşağıdan məhv ola bilər: xristian incəsənəti öz mənəvi prinsiplərinin süqutu nəticəsində tənəzzülə uğramış, islam incəsənəti isə ənənəvi sənətkarlığın aradan qalxması üzündən tədricən sıradan çıxmışdır.
Bu məqalədə bizim memarlığa geniş yer verməyimiz heç də təsadüfi deyil, çünki islam aləmində bu sənət başlıca rola malik olmuşdur. İbn Xəldun köməkçi sənətlərin əksəriyətini, o cümlədən, dülgərlik, xarratlıq, ağac və gəc ilə heykəltəraşlıq, saxsı qablar üzərində oymaçılıq, nəqqaşlıq, hətta xalçaçılığı da memarlıqla bağlamışdır. Hətta dekorativ kitabələr formasında kalliqrafiya (xəttatlıq) da memarlıqla əlaqələndirilə bilər. Bununla belə ərəb kalliqrafiyası özlüyündə köməkçi sənət deyildir və o, Quranın yazılmasında işləndiyi üçün islam incəsənətində xüsusi yer tutur. Kalliqrafiya bir növ memarlığa əks qütbdə dayanır: belə ki, memarlıq alətlər və maddi şəraitdən maksimum asılılığa malikdir, xəttatlıq isə bu baxımdan ən sərbəst sənət növüdür.
Kalliqrafiyada hərflərin xüsusi formaları sahəsində onların birləşməsi, ritmlərin növbələşməsi və üslub seçimi nöqteyi-nəzərindən dəqiq qaydalara riayət olunur. Digər tərəfdən, hərfləri saysız formalarda bir-birinə bağlamaq olar və burada düz xətlərdən təşkil olunmuş kufi xəttindən tutmuş ən qeyri-müəyyən, yayğın, axıcı formaya malik nəsx xəttinə qədər üslubi rəngarənglik özünü göstərir. Ərəb kalliqrafiyasında maksimum nizam və qanunauyğunluqla maksimum sərbəstliyin sintezi ona xüsusi nüfuz qazandırmışdır. İslamın ruhu heç bir başqa sənət növündə burada olduğu qədər sərbəst nəfəs ala bilmir.
Məscidlərin və digər binaların divarlarında Quran kitabələrinin bolluğu belə bir gerçəklikdən xəbər verir ki, müsəlmanın həyatı bütün ölçülərində Quran ayələri ilə çulğaşır və o, Quranı oxumaqla, habelə namaz, dua və münacat vasitəsilə mənəvi dayaq və sabitlik əldə edir. Bu mənada islam incəsənəti əslində vəhy olunmuş Kəlamın inikası, proyeksiyasıdır və başqa cür də ola bilməz. Lakin burada bir paradoks da var: əgər biz Quranda sənət üçün normalar, nümunələr axtarmaq fikrinə düşsək, onun nə məzmununda, nə də formasında belə bir şey tapa bilməyəcəyik. İslam incəsənəti (bir qism İran miniatürləri istisna olmaqla) xristian incəsənəti İncil və Tövratın süjetlərini təsvir etdiyi kimi, Quran hekayələri və pritçalarını canlandırmır. Quranda xüsusi kosmologiya da yoxdur ki, Vedaların kosmologiyası hind memarlığında təcəssümünü tapdığı kimi memarlıq layihələri və planlarının dilinə tərcümə olunsun. Digər tərəfdən, Quranda sənət dilinə çevrilməsi mümkün olan kompozisiyaya bənzər bir şey tapmaq cəhdi də əbəsdir. Quranın zahiri pərakəndəliyi heyrət doğurur: Quran məntiqi nizam və daxili arxitektonikadan məhrumdur. Hətta onun ritmi də bütün gücü və qüdrətinə baxmayaraq, sabit bir qaydaya tabe deyil. Halbuki islam incəsənəti büsbütün nizam və qanunauyğunluğa, aydınlığa, dəqiq iyerarxiyaya və kristal formaya malikdir. Ona görə də vəhy olunmuş Kəlamla islam incəsənəti arasındakı başlıca əlaqəni bədii ifadə səviyyəsində axtarmaq yersizdir. Quran sənət əsəri deyil və əksər ayələrinin bədii gözəlliyinə baxmayaraq, tamamilə fərqli bir şeydir. İslam incəsənəti də Quranın zahiri məna və ya formasından yox, onun mahiyyətindən və formasız cövərindən qaynaqlanır.
İslam incəsənəti əslində tövhiddən – Tanrının birliyinə tapınmaq və Onu intuitiv yolla dərk etməkdən doğur. Tövhdin mahiyyəti sözə sığmır və Quranda özünü qəfil və kəsik şimşəklər vasitəsilə təzahür etdirir. Bu şimşəklər təxəyyüldə şəffaf formalarda kristallaşır və həmin formalar öz növbəsində islam incəsənətinin özəyini təşkil edir.

Qeydlər:

1. Puritanizm – XVI-XVII əsrlərdə protestanlığın bir qolu. Bu təlimin tərəfdarları ingilis kilsəsində geniş islahatlar tələb edir və belə düşünürdülər ki, formal işlər və mərasimlərin aradan qaldırılması kilsənin təmizlənməsinə, saflaşmasına kömək göstərər.
2. «Bəni-İsrail» surəsi, 44-cü ayə.
3. Logos
4. Incarnation

Təqdimat və tərcümə: Məsiağa Məhəmmədi

RÜSTƏM ƏLİYEVİN İRANŞÜNASLIQ İRSİ

2011-01-13T09:01:00.003+04:00

Professor Rüstəm Əliyev XIX əsrin ikinci yarısında və XX əsrin ilk onilliklərində çiçəklənmə dövrünü yaşayan klassik şərqşünaslıq məktəbinin layiqli davamçısı idi. Filoloji mahiyyətli bu məktəbin əsasını Şərq dillərinə dərindən bələdlik, əlyazma nüsxələrinin tekstoloji tədqiqi və əksər hallarda tərcüməsi, bu zəmində tarixi-ictimai reallıqlar, fəlsəfi-əxlaqi konsepsiyalar və bədii sistemlər haqqında mülahizələrə keçid təşkil edirdi. Belə bir məktəbin ənənələrinə söykənən Rüstəm Əliyev təbii ki, geniş profilli bir şərqşünas idi və Peterburqda təhsil alması buna əlverişli şərait yaratmışdı. Onun həqiqətən də geniş profilli şərqşünas olmasını bu gün sizlərə təqdim olunan biblioqrafiyası da təsdiq edir və konrfansda ediləcək məruzələrdən də bunu görəcəksiniz. Buna baxmayaraq, Rüstəm Əliyev ilk növbədə iranşünas idi, onun dar ixtisası fars dili və ədəbiyyatı, eləcə də bütövlükdə farsdilli ədəbiyyat idi. Həmin ixtisas çərçivəsində o, əsasən mətnşünaslıq problemləri ilə məşğul olurdu. Bu da təsadüfi deyildi. Rüstəm Əliyevin elmi fəaliyyətə başladığı illərdə bu məsələ diqqət mərkəzində dayanırdı, çünki orta əsr müəlliflərinin autentik mətnlərinin olmaması şərqşünaslığın sonrakı inkişafı qarşısında əməlli-başlı maneəyə çevrilmişdi. Toplanmış təcrübə bu problemin həllini təkidlə tələb edirdi. Rüstəm Əliyev zamanın və elmin bu çağırışına cavab verib yaradıcılığının ən coşqun çağlarını bu məsələyə həsr etdi. Özü də Rüstəm müəllim bu işi fars ədəbiyyatının ən böyük korifeyləri – Firdovsi, Xəyyam və Sədi irsinə münasibətdə həyata keçirdi.
Rüstəm Əliyevin ən mühüm və ən geniş tədqiqatları dahi İran şairi Sədi Şirazi yaradıcılığı ilə bağlıdır. Bildiyiniz kimi, Rüstəm müəllimin həm namizədlik, həm də doktorluq dissertasiyaları Sədi irsinə, konkret olaraq, onun iki şah əsəri «Gülüstan» və «Bustan»a həsr olunmuşdur. Özü də Rüstəm müəllim bu əsərlərin təkcə elmi-tənqidi mətnlərini hazırlamamış, həm də onların ideya məzmunu və poetikası barədə ciddi elmi mülahizələrini ortaya qoymuşdur. Mən alimin əlyazmalar və özündən əvvəlki nəşrlər üzərində işinin xüsusiyyətlərinə toxunmadan (çünki bu barədə ayrıca məruzə olacaq) ikinci cəhət barəsində bəzi məqamları qeyd etmək istəyirəm.
Rüstəm Əliyevin Sədi yaradıcılığı ilə bağlı ilk işi «Gülüstan»ın elmi-tənqidi mətni, araşdırma və şərhlərlə birgə rus dilinə tərcüməsi olmuşdur. Bu iş 1959-cu ildə iri formatda 700 səhifəlik bir kitab şəklində nəşr edilmişdir. Alimin həmin nəşrə yazdığı geniş müqəddimə Sədi irsi üzərində dərin və hərtərəfli tədqiqatın məhsuludur. Burada şairin bioqrafiyası, dünyagörüşü və poetik məharəti barədə orijinal fikirlərlə rastlaşırıq. «Gülüstan»ın tamamilə yeni bir janrda yazıldığını, Sədinin öz ixtirası olduğunu irəli sürən alim onun «adəmiyyət» fəlsəfəsi timsalında dünyagörüşünün ümümbəşəri mahiyyətini açıqlayır, fars ədəbi dilinin təşəkkülü və inkişafında müstəsna xidmətlərini əyani sübutlarla göstərir. Qeyd edək ki, bu məsələlər Rüstəm Əliyevin 1958-ci ildə «Bilik» cəmiyyətinin xətti ilə nəşr etdirdiyi Sədi haqqında kitabında daha geniş şəkildə şərh olunmuşdur.
«Bustan»la bağlı Rüstəm Əliyevin ən mühüm kəşfi əsərin ilkin variantda «Sədinamə» adlanması və eləcə də onun «Şahnamə»yə antiteza kimi düşünülməsi ideyasıdır. Təsadüfi deyil ki, əsər 1968-ci ildə Tehranda məhz bu adla nəşr olunmuş, M.Minоvi, M.Moin, Z.Səfa kimi nüfuzlu İran alimlərinin yüksək qiymətəini almışdı. Bu, artıq gənc Azərbaycan şərqşünasının beynəlxalq aləmdə qəbul olunmasından xəbər verirdi.
Rüstəm Əliyevin iranşünaslıq tədqiqatları, təbii ki, Sədi irsi ilə məhdudlaşmır. Alim paralel şəkildə başqa bir dahinin - Ömər Xəyyamın şəxsiyyəti və yaradıcılığına diqqət yetirir. Məlumdur ki, Xəyyam XIX əsrdə Fitsceraldın tərcümələri sayəsində Avropanı, ardınca isə Amerikanı fəth edəndən sonra onun rübailərinin atribusiyası problemi ən vacib məsələ kimi ortaya çıxmışdı. Rüstəm Əliyev şərqşünaslığın bu aktual vəzifəsinə, sözsüz ki, biganə qala bilməzdi. 1959-cu ildə o, tanınmış şərqşünas M.N.Osmanovla birlikdə Xəyyam rübailərinin 1207-ci ildə yazıldığı ehtimal olunduğu üçün ən qədim əlyazması sayılan və Kembricdə saxlanan nüsxəsi əsasında iki cilddə «Ömər Xəyyam. Rübailər» kitabını Moskvada nəşr etdirdi. Kitab Xəyyam rübailərinin farsca mətnindən, ruscaya tərcüməsindən, müqəddimə və şərhlərdən ibarət idi. Sonralar sözügedən əlyazmanın heç də 1207-ci ildə yazılmadığı aşkara çıxsa da, bu, həmin nəşrin, xüsusən Xəyyam rübailərinin atribusiyası problemi ilə bağlı dəyərli mülahizələri ehtiva edən müqəddimənin əhəmiyyətini əsla azaltmamışdır və indinin özündə də şərqşünaslar bu mənbədən dəyərli bir məxəz kimi faydalanırlar.
Rüstəm Əliyevin iranşünaslıq fəaliyyətinin ən parlaq səhifələrindən birini, şübhəsiz, onun Firdovsi «Şahnamə»si üzərində işi təşkil edir. 1950-ci illərin sonunda «Şahnamə»nin elmi-tənqidi mətnini hazırlamaq məqsədilə Moskvada mərhum Yevgeni Eduardoviç Bertelsin rəhbərliyi altında sonralar sovet iranşünaslığının bütün ağırlığını çiyninə almış istedadlı gənclərdən ibarət bir qrup yaradıldı və bu qrupun tərkibində, təbii ki, Rüstəm Əliyev də vardı. Həmin qrup qısa müddətdə ən mötəbər əlyazmalar əsasında «Şahnamə»nin elmi-tənqidi mətnini hazırladı və bu mətn 1960-1971-ci illərdə Moskvada 9 cilddə nəşr olundu. Həmin 9 cilddən üçü (4,5 və 8-ci cildlər) bilvasitə Rüstəm müəllim tərəfindən hazırlanmışdı və sonralar İranda da təkrar nəşr olunmuşdu. Bu nəşrlərə yazığı ön sözlərdə Rüstəm müəllim təkcə əlyazmaların təsviri ilə kifayətlənmir, həm də Firdovsinin fars dili və ədəbiyyatı tarixində yeri, «Şahnamə»nin mənbələri, onun özündən sonrakı ədəbiyyatla, xüsusən Nizami yaradıcılığı ilə əlaqələrinə dair dəyərli fikirlər irəli sürürdü.
Haqqında danışılan dövrdə Rüstəm Əlyiyev təkcə fars ədəbiyyatının tədqiqi ilə deyil, təbliği ilə də intensiv şəkildə məşğul olurdu. 1950-1960-cı illərdə Moskvada və Leninqradda farsdilli ədəbiyyatdan edilən poetik tərcümələrin əksəriyyəti məhz onun ön sözü, şərhləri və redaktorluğu ilə nəşr olunurdu. Lakin Rüstəm müəllimin İran ədəbiyyatı və mədəniyyətinin təbliği sahəsindəki fəaliyyəti təkcə SSRİ miqyası ilə məhdudlaşmayıb, bir sıra Şərq və Qərb ölkələrini də əhatə edirdi. Onun bu istiqamətdəki çalışmalarının zirvəsi 1965-ci ildə ABŞ-a uzunmüddətli elmi ezamiyyəti oldu. Beş ay müddətində ABŞ-ın səkkiz universitetində İran ədəbiyyatı və mədəniyyətinə dair mühazirələr oxuyan Rüstəm Əliyev məhz bunun sayəsində Harvard universitetinin fəxri professoru seçildi və Riçard Fray kimi dünya miqyaslı bir iranşünasın yüksək qiymətini aldı.
Rüstəm Əliyev əksər mediyevistlərdən – orta əsr mütəxəssislərindən fərqli olaraq, müasir fars ədəbiyyatı üzərində də ciddi araşdırmalar aparırdı. İrana daimi səfərləri də onun bu işinə əlverişli imkan yaradırdı. Rüstəm müəllimi öyrəndiyi ədəbiyyatın təkcə tarixi deyil, müasir durumu və perspektivləri də dərindən maraqlandırırdı. Xüsusən XX əsr fars poeziyasında vəzn, qafiyə, poetik texnika və üslub sahəsində baş verən yeniliklər onun diqqət mərkəzində dayanırdı. Burada Rüstəm müəllimin həmin məsələlərlə bağlı üç mühüm işinin adını çəkməklə kifayətlənmək istəyirəm.
1963-cü ildə şərqşünasların XXVI beynəlxalq konqresində (Moskva) Rüstəm Əliyev «Müasir fars poeziyasında novatorluq (şerin ritmik əsasları)» adlı geniş məruzə etmiş və bu məruzə ayrıca buraxılış şəklində nəşr olunmuşdur
1965-ci ildə Kembricdə keçirilən beynəlxalq iranşünaslıq konqresində Rüstəm Əliyev «Fars poeziyası və onun perspektivləri» adlı böyük maraq doğuran məruzə ilə çıxış etmişdir.
Nəhayət, 1967-ci ildə Parisdə Roman Yakobsonun şərəfinə nəşr olunmuş nüfuzlu bir məcmuədə Rüstəm müəllimin «Fars şerinin təkamülü» adlı təqribən iki çap vərəqi həcmində geniş araşdırması çap edilmişdir.
Bu tədqiqatlar göstərdi ki, Rüstəm Əliyev təkcə bir mətnşünas və ədəbiyyat tarixçisi deyil, həm də görkəmli bir ədəbiyyat nəzəriyyəçisidir.
Rüstəm Əliyevin iranşünaslıq fəaliyyəti onun farsdilli Azərbaycan ədəbiyyatı, o cümlədən, Nizami, Nəsimi və Füzuli irsi üzərində tədqiqatları ilə tamamlanırdı. Misal üçün, o, 1974-cü ildə Tehranda İmadəddin Nəsimi və Fəzlullah Nəiminin fars divanını nəşr etdirmiş və bu nəşr barədə həm Azərbaycan, həm də İran mətbuatında çox yüksək rəylər dərc olunmuşdu. 1958-ci ildə Füzulinin «Leyli və Məcnun»u, 1959-cu ildə isə qəzəlləri Rüstəm müəllimin ön söz və izahları ilə Moskvada rus dilində nəşr edilmişdi.
Çox vaxt Rüstəm müəllim haqqındakı yazı və çıxışlarda belə təsəvvür yaradılır ki, o, yalnız Bakıya qayıtdıqdan sonra, yəni 1970-80-ci illərdən başlayaraq Nizami irsi ilə məşğul olmağa başlamışdır. Lakin elə bu gün sizlərə təqdim olunan biblioqrafiyaya da baxsanız, görərsiniz ki, 1957-ci ildə Nizaminin «Leyli və Məcnun» poeması, 1960-ci ildə isə lirikası Rüstəm müəllimin müqəddiməsi və şərhləri ilə Moskvada nəşr olunmuşdur. Bu, onu göstərir ki, Rüstəm Əliyevin Nizami irsinə marağı daimi olmuşdur, sadəcə Bakıya qayıdandan sonra onun bu yöndəki fəaliyyəti daha intensiv xarakter kəsb etmişdir. Nizami yaradıcılığını bütövlükdə farsdilli ədəbiyyat kontekstində, o cümlədən, İran ədəbiyyatı isə əlaqələr zəminində nəzərdən keçirən alim bunun sayəsində nizamişünaslığa yeni ruh, yeni nəfəs gətirmişdir. Yəni saxta vətənpərvərlik şüarı ilə silahlanıb Nizamini təbii tarixi-mədəni kontekstindən ayıraraq milli zəminlə məhdudlaşdırmaqla onun yaradıcılığının bir çox məsələlərini anlaşılmaz edənlərdən fərqli olaraq, Rüstəm müəllim bu işi daha düzgün metodoloji əsasda həyata keçirirdi. Bu, heç də Nizamini milil zəmindən ayırmaq demək deyildi. Belə bir işi həyata keçirməklə yanaşı, Rüstəm müəllim, məsələn, «Nizamidə türklük sevgisi» adlı məşhur məqaləsini də yazmışdı.
1980-ci ildə Bakıda keçirilən «XI-XII əsrlər Azərbaycan mədəniyyəti və Nizami Gəncəvi yaradıcılığı» mövzusunda ümumittifaq elmi konfransında Rüstəm müəllim «Nizamişünaslığın problemləri» adlı məruzə ilə çıxış etmiş, nizamişünaslıq qarşısında duran vəzifələri 13 bənddə ümumiləşdirmişdi. Sonrakı illərdə bu 13 vəzifədən azı 10-nu Rüstəm müəllim bilavasitə özü yerinə yetirdi. Buraya Nizami əsərlərinin yeni tənqidi mətnlərinin hazırlanması, Azərbaycan və rus dillərinə filoloji tərcüməsi, Nizami haqqında ədəbiyyatın tam biblioqrafiyasının tərtibi, şairin dövrü və müasirləri ilə bağlı araşdırmalar və s. daxildir. Mən Rüstəm müəllimin bu sahədəki işləri sırasında birini xüsusi qeyd etmək istəyirəm. Bu da Nizaminin müasiri və dostu Əbubəkr ibn Xosrov əl-Ustadın «Munisnamə» əsərinin müqəddimə və şərhlərlə rus dilinə tərcüməsidir. Çox yüksək səviyyədə yerinə yetirilmiş bu işlə Rüstəm müəllim şərqşünaslığa və Azərbaycanşünaslığa misilsiz bir xidmət göstərmişdir.
… 1980-90-cı illərdə Rüstəm müəllim sağdan, soldan, arxadan atılan daşlara, bir çox hallarda haqqının tapdanmasına fikir vermədən gərgin fəaliyyət göstərir, təkbaşına az qala bir institutun işini görürdü. Onun son işlərindən biri əldə etdiyi yeni əlyazmalar əsasında «Sirlər xəzinəsi»nin yeni elmi-tənqidi mətninin hazırlanması idi. Rüstəm müəllim gecəni-gündüzə qatıb işləyir, yeni mötəbər mətni tezliklə ortaya qoymağa çalışırdı. Həmin dövrdə bir gün səhər Akademiyaya işə gələrkən, liftdə rastlaşdıq. Çox yorğun görünürdü. Mən: «Rüstəm müəllim, nə olub, xəstələnməmisiz ki?!» - deyə soruşdum. Rüstəm müəllim başını bulayıb Sədinin bu məşhur misralarını söylədi:

Hər dəm əz omr mirəvəd nəfəsi,
Çun negəh mikonəm nəmand bəsi.
(Hər an ömürdən bir nəfəs gedir,
Baxanda görürəm ki, çox qalmayıb).

Fikrini anlayıb heç nə demədim. Amma görünür, Rüstəm müəllim «çox qalmadığını» həqiqətən duyubmuş. «Sirlər xəzinəsi» üzərində işini tamamlayıb nəşriyyata verəndən sonra çox çəkmədi ki, dünyasını dəyişdi. Yeni tənqidi mətn onun ölümündən sonra Tehranda işıq üzü gördü…
Burada artıq deyildiyi kimi, Rüstəm Əliyev iranşünas kadrların hazırlanmasına böyük diqqət yetirirdi və onun yetirmələrindən biri də bəndənizdir. Yaxşı yadımdadır və bizim şöbənin əməkdaşları da, yəqin xatırlayırlar, mən Şərqşünaslıq İnstitutuna işə yenicə gələndə Rüstəm müəllim mənə şöbə seminarında çıxış etməyi tapşırdı. Mən hamının maraqla qarşıladığı məruzəmi bitirəndən və suallara cavab verəndən sonra Rüstəm müəllim qəribə bir sevinclə dedi: «Slava boqu, iranistika jivet», yəni «şükürlər olsun Allaha ki, iranşünaslıq yaşayır». Bu gün mən həmin sözləri Rüstəm Əliyevin özünə aid edirəm: bəli, Rüstəm müəllim yaşayır – onun yolunu davam etdirən şagirdlərinin simasında, bir kitablıq siyahısı olan əsərlərində yaşayır. Bu günkü konrfans da bunun daha bir təzahürüdür. Və mən, son olaraq, bu konfransın məhz bu şəkildə keçirilməsində təkidli səylərinə görə Gövhər xanım Baxşəliyevaya təşəkkürlərimi bildirirəm. Eyni zamanda Rüstəm müəllim haqqında xatirələr kitabının tərtibçisi kimi mənim müraciətlərimə həvəslə cavab verib qısa müddət ərzində yazılarını təqdim edən və beləliklə, həmin kitabın bu günkü tədbirdə ortada olmasına şərait yaradan bütün həmkarlarıma səmimi minnətdarlığımı bildirmək istəyirəm.

(Professor Rüstəm Əliyevin anadan olmasının 75 illiyi münasibətilə 14 aprel 2004-cü ildə Bakıda keçirilmiş ümumrespublika elmi konfransında etdiyim məruzənin mətni)

SÖZ VƏ RƏNG DÜNYASI

2010-12-05T20:34:00.008+04:00

(Sipehri şeiri Məsiağa Məhəmmədinin tərcüməsində)

Söhrab Sipehri şeiri yeni bədii-estetik fikir yürüdən, öz dünyasını yaradan, təbiətə qovuşan, sərhədləri aşan, açıq və gizli mənalar daşıyan misralardır. Bəziləri bu misralarla üz-üzə durmaqdan çəkinmiş, bəziləri isə onun cazibəsindən çıxa bilməmişdir. Məsiağa Məhəmmədi də bu cazibədən çıxa bilməyənlərdəndir. Bunun da əsas səbəbini biz həm şairin, həm mütərcimin farsdilli poeziyada məşhur “hind üslubu”na yaxınlığında görürük. “Hind üslubu”nun xüsusiyyətləri Sipehri şeirinin əsas elementlərindəndir. Şərqşünas-filoloq M.Məhəmmədi isə bu üslub haqqında öz sözünü demiş tədqiqatçılardandır. Onun “Saib Təbrizi və farsdilli poeziyada “hind üslubu” monoqrafiyası elm aləmində böyük maraqla qarşılanmışdır.
“525 kitab” seriyasında işıq üzü görmüş “Suyun ayaq səsi” kitabına (“Mütərcim” nəşriyyatı, 2010) şairin eyni adlı poeması və müxtəlif şeirləri daxildir. Sipehrinin poetik surətini bütün incəlikləri ilə canlandıran, şairin bədii idrakını bütövlükdə duyan Məsiağa Məhəmmədi tərcümədə Sipehri şeirinin üslubi özəlliklərini qoruya və oxucuya çatdıra bilmişdir. Bu da ondan irəli gəlir ki, M.Məhəmmədi şairin yaradıcılığı ilə yanaşı, onun həyatının dolanbac yollarının ən gizli cığırları ilə belə gedə bilmiş, onu əhatə edən həyat lövhələrini özü üçün canlandırmağa nail olmuşdur.
Bütün bunlar tərcüməçinin Sipehri poeziyasından etdiyi seçimdən və şeirləri təqdim etdiyi nizamdan hiss olunur. Bu seçim və nizam oxucuya Sipehrinin dünyaduyumunu, həyata, həqiqətlərə mistik yanaşma tərzini anlamaqda, onu dərk etməkdə yardımçı olur.
Mütərcim Sipehri şeirinin üslubi özəlliklərini, bədii ifadə vasitələrini daha aydın aça bilən şeirlər üzərində durmuşdur. Eləcə də bu seçimə düşən şeirlər mövzusuna, yazılma tarixinə görə Sipehri həyəcanlarını, çırpıntılarını yaxından əks etdirən, oxucuda onun obrazını yarada bilən şeirlərdir. Xronoloji ardıcıllıqla təqdim olunan şeirlər şairin poetik şəxsiyyətinin formalaşmasının hansı dövrə təsadüf etməsini, yaradıcılığının hansı istiqamətdə inkişaf etməsini təsəvvür etməyə imkan yaradır.
Sipehri şeirinin bədii-estetik xüsusiyyətlərini dərindən duyan, Şərq təfəkkür tərzinin incəliklərinə bələd olan mütərcim tərcümə üçün elə şeirlər seçmişdir ki, onlarda Sipehri yaradıcılığına xas olan insan və təbiət, təbiətdə ərimək, azadlıq, özünüdərk, tənhalıq və s. kimi aparıcı məqamlar əks olunsun.
Mütərcim şair üçün səciyyəvi olan qeyri-adi tərkiblərin çoxluq təşkil etdiyi şeirlər üzərində durur. Belə tərkiblər yeniliyi və orijinallığı ilə fərqlənir. Elə seçilmiş şeirlərin adlarında bu, özünü göstərir: “Rəngin ölümü”, “Sərgərdan cəhənnəm”, “Başlanğıcın sədası”, “Uzaqların yaxınlığında”, “Suyun ayaq səsi” və yaxud belə ifadələr: “məhəbbətin yaşıl səcdəsi”, “rəssam sular” “sükut rəngi”, “həyatımın şəkilsiz röyası”, “röyaların şüşə qapıları”, “unutqanlıq bataqlığı”, “itmiş kölgə” , “suyun tənhalığı”, “parıltılı tənhalıq ”, “ölümün pöhrəsi”...
M.Məhəmmədi həm şair, həm də rəssam olan Sipehrinin rənglərdən sözlərə, sözlərdən rənglərə süzülən yaradıcılığını, onun söz və rəng dünyasını bütün çalarları ilə oxucu üçün aça bilmişdir. Oxucu tərcümədən duya bilir ki, rənglər Sipehri üçün poetik məzmunun açıqlanmasında, emosiyaların ifadəsində əsas bədii vasitələrdən biridir. Tərcümədə rənglərlə bağlı şair təxəyyülünü əks etdirən bütün incəliklər nəzərə alınıb, obrazlılıq qorunub: “Qürubun qırmızısı çöküb daşların üstünə”, “Bağımız bəlkə də səadətin yaşıl dairəsinin bir qövsü idi ”, “Orada sevgi səadətin qanadları qədər mavidir”, “Namazımda Ay axır, bütün rənglər axır”, “Neçə vaxtdı bu zülmət qaranlıqda / Sükut rəngi çöküb dodaqlarıma”, “...məhəbbətin yaşıl səcdəsi” və s.
M.Məhəmmədinin təqdim etdiyi tərcümələr Sipehri poeziyasının təbiətini, ruhunu oxucuya çatdıra bilir. Oxucu bu tərcümələrdə qafiyəli söz yığınından kənar olan Sipehri şeirinin özünəməxsus ahəngini duya bilir. Təqdim olunan tərcümələri orijinalla müqayisə edəndə adama elə gəlir ki, Sipehri bu şeirləri azərbaycanca yazsa idi, onlar məhz belə səslənərdi.
Burada B.Q.Admoninin belə fikri yada düşür: “Mənzum nitq dilin səs stixiyasının, ilk növbədə onun ritmik quruluşunun kulminasiyasıdır” (Грамматический строй как система построения и общая теория грамматики. Л.: “Наука”, 1988). Sipehri yalnız qafiyədən, vəzndən deyil, fars dili ahənginin bütün zənginliyindən istifadə edərək, özünəməxsus vurğuya, ritmə, intonasiyaya malik bir şeir ahəngi yaratmışdır. Mütərcim bu ahəngi Azərbaycan dilinin ahənginə yatıraraq, oxucuya çatdıra bilmişdir. Tanınmış İran şairi Həsən Hünər¬mən¬dinin misraları poetik mətnlə bağlı həmin məqamı vurğulayır:

Sözün musiqisi hər şeydən əvvəldir,
Və bunun üçün «xüsusi hecalı» misralara üstünlük verməlisən.
Çünki bunlar mübhəmdir və havadan da axıcıdır...
Bir də musiqi və musiqi müşayiəti.
Gərək sənin şeirin quş kimi olsun ki,
Ruhdan keçəni hiss etsin.
Asimana, başqa eşqlərə tərəf qalxsın.
(Sətri tərcümə məqalə müəllifinindir)

M.Məhəmmədi Saib Təbriziyə həsr etdiyi monoqrafiyasında şairin qəzəllərinin özünəməxsus intonasiyaya və ahəngə malik olmasını qeyd edərək, yazır: «...ən mühüm isə, hər bir məzmunun özünə uyğun intonasiyasının seçilməsi, şeirin ahənginin lirik qəhrəmanın konkret psixoloji vəziyyətinə, qəlbinin ahənginə müvafiq olmasıdır» (Saib Təbrizi və farsdilli poeziyada hind üslubu. Bakı, “Elm”, 1994, s.174). Elə təqdim olunan tərcümədə də Sipehri şeirində sözün musiqi ilə rəqsindən doğan ahəngə malik olmasını, oxucunu şeir qanadlarına alıb asimana, başqa bir eşqə tərəf apara bilməsini əks etdirmişdir.
Ahənglə bağlı bəzi məqamlar üzərində durmaq istərdik. Şairin “Yoldan bir sifarış” adlı şeirində misralar gələcək zamanda olan feillərlə bitir. Mütərcim tərcümədə gələcək zamanın qısa formasından istifadə etməklə fonetik ağırlığı yumşaldır. Bu şeirin sonu bir çağırışdır. Feillərin gələcək zamanın qısa formasında veriilməsi bu çağırışa bir səs qəlibi verir:

Barışdıracam,
Qovuşduracam,
Yol keçəcəm,
Nur içəcəm,
Sevəcəm!

Mütərcim ahəngə təsir edən poetik fiqurlara da diqqətlə yanaşır, xüsusən eyni sözlə bitib, eyni sözlə başlayan misralara. Hər bir belə misrada Sipehri şeiri üçün səciyyəvi olan təkrar silsiləsi saxlanılıb:

Şamların arxasında qar.
Qar üstdə bir dəstə qarğa.

Məlumdur ki, tərcümə işi tərcüməçidən filoloji biliklərlə yanaşı, xüsusi duyum tələb edən bir prosesdir. Əgər bu duyum yoxsa, orijinalı təhlükə gözləyə bilər. Belə bir təhlükə haqqında tanınmış şotland şairi Robert Bernsin bir epiqramı yada düşür. Həmin epiqram Marsialın şeirlərini uğursuz tərcümə etmiş Elfinstona ünvanlanır (Роберт Бернс. Стихи. Москва, 1956, с. 170):

Ey şeirdən kənar, nəsrdən uzaq!
Tərcümən yalandır, yalan ağappaq.
Eşit Marsialdan gəlir bir fəğan:
“Tərcümə edildim! Qarət, ay aman!”
(Tərcümə məqalə müəllifinindir)

M.Məhəmmədinin təqdim etdiyi tərcümə orijinalın digər dildə sadəcə mexaniki inikası deyil, tərcümədən Sipehrinin səsi gəlir, ruhu duyulur. Bu tərcümələrdə orijinala sadiqlik qalır, bir sözlə, burada “qarət qorxusu” yoxdur. Çünki mütərcim tərcümə mədəniyyətinə riayət edə bilmiş, müəllif məşəqqətlərinə şəriklik göstərmişdir. O, uğurla mətnlə tərcümə arasında nəfis bir harmoniya yarada bilmişdir.
Deyirlər ki, tərcümə qadın kimi şıitaq, uşaq kimi kövrək olur və onda qoca müdrikliyi olmalıdır. Mütərcim Sipehri şeirinin tərcüməsində müdrikliklə həmin şıltaqlığı və kövrəkliyi nəzərə ala bilmişdir. Çünki Sipehri şeiri ənənəvi poeziya qəliblərindən fərqli bir forma daşıyır. Onun şeirlərinin poetik mahiyyətini, ifadə tərzini, quruluşunu saxlamaq o qədər də asan deyil. Sipehri şeirində təkrar struktur yoxdur, onun hər bir şeirinin öz quruluşu var. Bu xüsusiyyət tərcümədə də qorunmuşdur.

Ayrılıq qorxusu gəlir:
Balışım qaranquşları ayaq səsləri ilə doludur.
Səhər açılacaq
və bu su kasasına
asiman köçəcək.
Bu gecə getməliyəm.

Sipehri şeirinin özünəməxsus dil xüsusiyyətləri vardır. Tərcümə üçün ən çətin məqam da məhz bu xüsusiyyətlərin qarşılığının tapılmasıdır. Sipehrinin sadə dillə mübhəm və dərin mənaları lakonik şəkildə ifadə edə bilməsi tərcümədə də qorunur. Şair dərin məzmunların ifadəsində sadə bir sözə poetiklik verə bildiyi kimi, mütərcim də həmin sözün ən sadə qarşılığını taparaq orijinala sadiqlik göstərir. “Heç kəs əkinə qonmuş qarğa balasını ciddiyə almadı” misrasındakı “ciddiyə almadı” ifadəsi, “Baqqal məndən soruşdu: neçə batman qovun istəyirsən?” misrasında “yemiş” deyil, məhz “qovun” işlənməsi, “Və sərin bir meh ədyalın yaşıl qırağından yuxumu süpürür” misrasında “ədyal” sözünün işlənməsi buna misal ola bilər.
Tərcümə oxucunu Sipehri şeirinin mistik çərçivəsinə sala bilir. Bəzən belə mistik məqamlarda, şair özünə qapananda dili də mürəkkəbləşir. Sipehri yaradıcılığı ilə tanış olanlar, orijinalda onu oxuyanlar asanlıqla hiss edə bilər ki, mütərcim Sipehriyə xas bəzən sadə, bəzən son dərəcə mürəkkəb tərkibləri, mücərrəd obrazları əks etdirə bilmişdir. Oxucu bu tərcümələrdən anlaya bilir ki, Sipehri yeni poetik forma yaradan, farsdilli ədəbiyyatda tam fərqli bir poetik dilə malik bir şairdir.
Bununla bağlı tərcümədə uğurlu saydığımız çox məqamlar üzərində durmaq olar. Məsələn, Sipehri bəzən feilləri ötürür. Mütərcim bu fakta diqqətlə yanaşaraq, bəzən fikri asan olmasa belə feil artırmadan tərcümə edir və mənanı çatdıra bilir. Şairə xas olan xüsusiyyətlərdən biri də təyinlə təyin olunanın yerini dəyişməsidir. Bu məqama da mütərcim diqqətlə yanaşmışdır. Məsələn, “Həmsəfərlərin bağına” şeirində belə bir ifadə var: “Ğənari nəx-e zərd-e avaz-e xodra...” İlk baxışda söz nizamı mütərcimi belə bir hərfi tərcüməyə sövq edə bilərdi: “Bülbül öz nəğməsinin sarı ipini...”. Lakin Sipehri üslubuna yaxşı bələd olan mütərcim haqlı olaraq, tərcüməni belə verir: “Sarı bülbül öz nəğməsini ...” “Sarı” sözünü “bülbülə” aid etməklə tərcüməçi mənanı dəqiqliklə təqdim edir.
“Hər çe” – “hər nə” və “hər ke” – “hər kim” ifadələrinin “bütün” mənasında işlənməsi Sipehri və Nima şeirinə xas olan xüsusiyyətlərdəndir. Mütərcimin belə məqamları nəzərə alması onun şairin dil xüsusiyyətlərinin incəliklərini sezə bilməsindən xəbər verir.
İdiomatik ifadələrin uğurlu qarşılıqları da bunu bir daha təsdiqləyir. Məsələn, “be sər-e vəğt-e kəsi rəftən” – “kimsənin vaxtının başına getmək” ifadəsi “baş çəkmək” kimi verilir. Sipehri fars dilinə məxsus olan önqoşmaların bəzən arxaik mənasından da istifadə edir. Bu fakt da mütərcimin nəzərindən qaçmamışdır. Şeirlərdən biri “Ba morğ-e penhan” adlanır. Hərfi tərcümə “Gizlənmış quş ilə” olsa da, mütərcim “ba” önqoşmasının “ilə” mənasını deyil, onun arxaik mənası olan yönlük hal bildirməsinə seçim verir və şeiri “Gizlənmiş quşa” adlandırır. Bununla da şairin quşa olan xitabını vurğulayır. Maraqlı faktlardan biri də çoxmənalı sözlərin tərcüməsidir. Orijinalda “xamuşi” sözü dəfələrlə, amma müxtəlif mənalarda işlənir. Mütərcim dəqiqliklə, yerindən asılı olaraq, incə məna çalarları olan “sükut”, “susqunluq”, “səssizlik” kimi sözlər işlədir.

Məkan quşları susqun, bu susqun, o susqun.
Danışan susqun olmuşdu.

Mütərcimin mətnə yaradıcı münasibəti təbiidir və mənaya xələl gətirməyən müəyyən əlavələrə ixtiyarı çatır. M.Məhəmmədi də bəzən mətnə heç də yad olmayan əlavələrdən istifadə etmişdir. Məsələn, “Nilufər” şeirində təkrarlanan bir sual var: “Hansı dəli külək bu nilufərin toxumunu / mənim yuxumun torpağına gətirdi?” Mütərcim mətnə “görən” sözünü əlavə etməklə, deyimi Azərbaycan dilinin ahənginə, nizamına daha da yaxınlaşdıra bilib: “Görən hansı dəli külək bu nilufərin toxumunu / mənim yuxumun torpağına gətirdi?”. Bəzi digər incə məqamları da qeyd etmək istərdik. Məsələn, orijinalda “Ey səbətləri yuxu ilə dolu olanlar!” ifadəsinə rast gəlirik. Mütərcim bu ifadənin Azərbaycan dilində çox gözəl səslənən qarşılığını verə bilmişdir: “Ay səbəti yatmışlar!”. Və yaxud “uzalı qollar” ifadəsi mütərcimin həssaslığından xəbər verir. Mətndə “çox uzanan qollar”dır. Maraq doğuran “uzalı” sözü poetik mətnə daha münasib olaraq, məna dəqiqliyini qoruyur. Və ya oxuyuruq:

Dodağımdan soyuq hava axır,
Qürubun qəfəsi könlümü sıxır.

“Qürubun qəfəsi” nə qədər uğurlu tərcümədir. Mətndə “qürubun darlığı”dır. Farsca “təngi” (“darlıq”) sözü çox incə səslənir. Mütərcim belə incəliyi “qəfəs” sözündə görərək, çox düzgün seçim etmişdir. Bununla məna incəliyini qoruya bilmiş, bəlkə daha da gücləndirmişdir.
Təqdim olunan kitabda yalnız tərcümə ilə deyil, həm də kiçik, amma dəyərli bir tədqiqatla da üz-üzə dururuq. M.Məhəmmədi kitaba yazdığı ön sözdə lakonik şəkildə Sipehri yaradıcılığını tarixi və tipoloji cəhətdən səciyyələndirmiş və Sipehri haqqında öz sözünü deyə bilmişdir. Məsələn, mütərcim yazır: “Söhrab yeni fars poeziyasında görünməmiş, qeyri-adi bir sintez həyata keçirmişdir və onun dünyaya baxışı universal səciyyəlidir. Buradan onun “hind üslubu” şairlərinə xüsusi marağının kökü aydınlaşır”. Belə orijinal bir fikrə bəlkə də Sipehri yaradıcılığının toxunmuş İran, Rusiya, Avropa mütəxəssislərinin tədqiqatlarında rast gəlmərik.
M.Məhəmmədi tərcüməsi ilə oxucunu inandıra bilmişdir ki, Sipehri nə vəzn, nə qafiyə, nə də qəlib əsiridir. Onun şeiri bu hüdudları aşa bilən bir ruhun səsidir.
Sipehri “hind üslubu”na ən yaxın müasir şairlərdən olub. Təqdim olunan tərcümə də oxucunu həm “hind üslubu”na, həm də Sipehrinin həqiqət axtaran mistik aləminə, söz və rəng dünyasına yaxınlaşdıra bilib.

Gəl, suya dön, sükutumun sətrindəki bir kəlmə kimi.
Gəl, ərit mənim ovcumda eşqin işıqlı günahını.

Şübhə yoxdur ki, Azərbaycan oxucusu M. Məhəmmədinin nəfis tərcüməsi ilə belə gözəl misraların sükutuna dala biləcək...

ŞƏFƏQ ƏLİBƏYLİ,
filologiya elmləri doktoru

“Ulduz” jurnalı, № 9, 2010

Süleyman Məhəmmədi. ŞEİRLƏR

2010-09-06T11:06:00.004+05:00

ALA BİLMƏDİYİM QƏZETLƏRDƏ

Ala bilmədiyim qəzetlərdə,
dərgilərdə
nə yazılmışdı görəsən?!

Ögey qalmış bu şəhərdə
mən heç köynəyimi köhnəltmədim,
yaşamadım arzularımı.

Ağzını çəkib bağlamış
mağazalar içində
manekenlərin sabahlara çıxış planları
və sinemada yeni bir film afişləri
daha dayandırmır məni.
Bilirəm, məni sevindirən sevgilər
çox uzaqlardadır.

Qorxuram
burdakı küləklərdən:
hardasa birinin alov səsinə
oxşayır.
Sahilində iz salmadığım dənizlər
səsləyir ayaqlarımı.

Tələsirəm biləm bu anda,
biləm yer kürəsinin
hansı daşına
ayağım dəyib, dəyməyib.
Hansı cığırdan
izim pozulub, pozulmayıb.
Tələsirəm
səni tapam...
Ömür küləklərdən daha tez sovuşur.
Gəzirəm,
yuxularda qalmış
yeni izlərini
sayaqlayam...

Ala bilmədiyim qəzetlərdə,
dərgilərdə
nə yazılmışdı görəsən?!

BIÇAQ

Mən səninlə keçməmişəm
sərv meydanından,
qərənfil küçəsindən.
Mən səninlə ötməmişəm
sevgi xiyabanından.
Pəncərələr divarlanıb,
qapılar qusub adamları meydanlara.
Əlləri işli,
beyni işsiz adamlar.
Arxamca min ağız
kürəyimə bıçaq kimi işləyir.
Mən dinmədən
ulduzlu bir axşamın
özləmində
göynəyirəm.

PAYIZ

Çəltik saralıb,
biçilib.

Ətrində bu çəltiyin görürəm
dolaşan payızı.
Bu çəltikdə ağzında mahnı gəzdirən
qadın, qızlar
hardadır indi?

Qadınlar payız,
qızlar payız,
mahnılar payız.

Günəşin dodağında hər səhər oxuyan
quşlar
hardadır indi?
Nə doğuşda oxudular,
nə batışda Günəşi bu payız.
Günəş də payız,
quşlar da payız.

Səni görərdim:
o yalqız ağacdan aslanan
uşaq beşiyin laylalarla
yellərdin.
Sən yoxsan, səsin də yox.
O yalqız ağac payız,
o beşik payız,
laylalar payız.

“ŞAİRLƏR SUYUN, AĞILIN VƏ İŞIĞIN VARİSİDİR”

2010-09-05T09:04:00.000+05:00

Bu yaxınlarda Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət və Turizm Nazirliyinin dəstəyi ilə “525-ci qəzet”in “525 kitab” seriyasından XX əsr İran poeziyasının böyük simalarından biri Söhrab Sipehrinin «Suyun ayaq səsi» adlı şeirlər kitabı şərqşünas alim Məsiağa Məhəmmədinin tərcüməsində işıq üzü gördü. Kitabda şairin 30 şeiri və «Suyun ayaq səsi» adlı poeması yer almışdır.
Cəmi 52 il ömür sürmüş Söhrab Sipehri Tehran Universitetinin incəsənət fakültəsinin rəssamlıq bölməsini bitirmişdir. O, «Rəngin ölümü», «Yuxuların həyatı», «Günəşin qəlpələri», «Kədərin şərqi», «Yaşıl həcm», «Biz heçik, biz – baxış» adlı kitabların müəllifidir. Şair farsdilli ədəbiyyatda «hind üslubu» kimi tanınmış cərəyanın və Qərb ədəbiyyatının öndə gedən nümayəndələrinin əsərlərindən bəhrələnmiş, özünün bənzərsiz, ölməz əsərlərini yaratmışdır.
Söhrab Sipehri həyata baxışının özünəməxsusluğu, poetik obrazları, zəngin söz ehtiyatı, fəlsəfi dünyası ilə sələflərindən fərqlənir. Şair şeirlərində «gecə», «gündüz», «yuxu», «həyat», «tənhalıq», «nur», «günəş», «göz», «quş», «su», «gül», «çay» və s. ifadələri bol-bol işlətmiş, onlara poetik və fəlsəfi məna vermiş, canlı insan obrazına çevirmişdir.
Azərbaycan ədəbiyyatında, dastanlarda, aşıq şeirində, M.V.Vidadi, M.P.Vaqif, Q.Zakir kimi şairlərin yaradıcılığında təsadüf olunan «durnalar», İran ədəbiyyatında “hind üslubu”nda yazan şairlərin yaradıcılığında isə «quş» doğma obrazdır. Bu cəhətdən şairin «Gizlənmiş quşa» şeiri diqqəti cəlb edir.

Sənə sözüm var, -
ey gözdən iraq yerdə oxuyan
və səsi ilə zamanın örtüyünü qaldıran quş!
Axı sənin nə dərdin var ki,
Öz gizli xəlvətindən hay salırsan
və həyatın sevincini məndən alırsan?!

Bu şeirdə şair gizli guşədən səs verən quşa müraciətlə, öz poetik və fəlsəfi fikirlərini açıqlamış, təbiətin mənzərələrini canlandırmış, «şövq budaqları», «bataqlığın yaşıl gözləri», «idrak çeşməsi» kimi maraqlı ifadələr işlətmişdir.
Söhrab Sipehri rəssam idi. Onun rəssamlığı ana xətt kimi bütün yaradıcılığında özünü göstərir. Şairin «Yoldan bir sifariş» adlı şeiri buna misal ola bilər:

Bir gün mən
gələcəm,
bir xəbər gətirəcəm,
damarlara nur süzəcəm
və səsləyəcəm:
«Ay, səbəti yatmışlar,
alma gətirmişəm –
Günəşin qırmızı almasını!»

Şair bu misralarla sanki bir tablo yaradır. Günəşin qızarmasını qırmızı almaya bənzədir, gözəl təbiət təsviri yaradır. Sonrakı misralarda şair başqa bir dünya arzulayır. İnsanı dəyişdirmək, kamilləşdirmək, yer üzünə təbəssüm yaymaq, insanların ürəyini ilahi nemət olan eşqə yönəltmək, gözlərini Günəş kimi şəfəqli, parlaq, aydın görmək istəyir.

Bütün söyüşləri dodaqlardan yığacam,
Bütün divarları diblərindən yıxacam.
Quldurlara deyəcəm:
«Karvan gəlib, yükü təbəssüm!»
Buludları parçalayacam.
Gözləri Günəşə,
ürəkləri eşqə,
kölgələri suya,
budaqları küləyə
düyünləyib bağlayacam.

Söhrab Sipehrinin yaradıcılığında «Suyun ayaq səsi» poeması xüsusi yer tutur. Poemada zamanın ovqatı, şairin poetik və fəlsəfi düşüncələri, sabaha böyük inamı öz əksini tapır.
Əsərdə şair ən əvvəl uşaqlıqda həyatın azadlığından, “musiqi hovuzu olmasından” söhbət açır.

Həyat bayram yağışı, sığırçın dolu çinar kimi bir şeydi.
Həyat o vaxtlar bir nur və gəlincik sıryasıydı,
bir qucaq azadlıqdı.
Həyat o vaxtlar musiqi hovuzuydu.

Sonra şairin öz obrazı, səyyar xəyal kimi, dünyanı gəzir, kədər çölünə, irfan bağına, elmin çıraqban qəsrinə, din pilləsindən yüksəyə, eşqin görüşünə gedir, yer üzündə işıq, nilufər toxumu və bülbül nəğməsi aparan qatarı, sevgini, dostluğu... dünyada canlı və cansız nə varsa, hamısını görür və özü haqqında bunları deyir:

Mən yerin başlanğıcına yaxınam,
Güllərin nəbzini tuturam.
Mən bir güzgüyə, bir saf bağlılığa qane oluram.

Belə zəngin mənəvi təcrübəyə yiyələnmiş şair “insan düşüncəsini, sevgini, dostu, şəhər əhalisini nur altında yumaq və tapmaq gərək” qənaətinə gəlir. Yəni, bütün varlıqlar su kimi təmiz olmalıdır.

Çətirləri yığmaq gərək,
Yağışın altına getmək gərək.
Düşüncəni, xatirəni yağışın altına tutmaq gərək.
Bütün şəhər əhli ilə yağışın altına getmək gərək.
Dostu yağışın altında tapmaq gərək.
Sevgini yağışın altında aramaq gərək.

Söhrab Sipehrinin «Suyun ayaq səsi» kitabından danışarkən, bu gözəl sənət əsərinin mütərcim işindən danışmamaq, ən azı insafsızlıq olar.
Öz imzası ilə kamil bir şərqşünas-filoloq kimi tanınan filologiya elmləri namizədi Məsiağa Məhəmmədi indiyədək bir sıra farsdilli abidələri, o cümlədən, «Qızılbaşlar tarixi» adlı anonim mənbəni, Yusif Qarabağinin «Yeddi bağ» əsərini, İmam Qəzzalinin «Kimiyayi-səadət» əsərindən müəyyən parçaları, Baba Kuhi Bakuvinin, Şəms Təbrizinin, Şeyx Məhəmməd Xiyabaninin yaradıcılığından nümunələri Azərbaycan dilinə böyük ustalıqla tərcümə etmiş, yazdığı müqəddimə, şərhlər və izahlarla dilimizə çevirdiyi mətnlərin oxucular tərəfindən daha asan və adekvat dərkinə şərait yaratmışdır. Bu ənənəyə sadiq qalan şərqşünas alim «Suyun ayaq səsi» kitabına yazdığı ön sözdə də Söhrab Sipehri yaradıcılığını hərtərəfli təhlil etmiş, Foruğ Fərruxzad, M.Kaşani, Rza Bərahəni kimi tanınmış ədəbi simaların onun sənətinə verdikləri qiymətlə oxucuları tanış etmişdir. Mən deyərdim ki, Məsiağa Məhəmmədi Azərbaycan ziyalıları, oxucuları üçün Söhrab Sipehrini kəşf etdi, onun adını Şərq poeziyasının bizdə məşhur olan nümayəndələri sırasına yazdı.
Məsiağa Məhəmmədi şairin şeirlərini elə incəliklə, onun dünyasını yaşayaraq, tərcümə etmişdir ki, mütərcimin rəssam, filosof, şair təbiətli, zəngin daxili dünyasının olduğunu görməyə bilmirik.
Biz poeziyasevərlər, Məsiağa Məhəmmədiyə bu yolda uğurlar arzulayırıq. Onun zəngin dünyasının gücü azalmasın, hər il Şərq poeziyasının nadir incilərindən ölməz Azərbaycan dilinə tərcümə etsin!

Aybəniz Həsənova,
filologiya elmləri namizədi

"Kaspi" qəzeti, 17-19 iyul 2010, N 125 (2302)

İbrahim Savalan. BİR DAHA TUTULSAM…

2010-06-18T07:25:00.008+05:00

Qızım, mən sənə
nə mahnı öyrədəcəyəm
nə yad dildə sürud
nə də Quran
get hər nəyə inanırsan inan

mənim sənə payım
kiçicik bağça
və neçə güldan

toxum ək
su səp
hər gün Günəş durmadan oyan
sərçə səsinə
sarmaşıq həvəsinə
mən sənə nə salam öyrədəcəyəm
nə sağollaşma
yalnız çiçək becərmək öyrədəcəyəm
çiçək becərmək

***
Qızılgül qönçələyib
yaz çıxmadan buraxılsam
Beş alı ağacı əkəcəyəm
Kiçik bacıma
“hər gün bunları suvar”
söyləyəcəyəm.
Tarlamızın göy tablosuna
ulduz, Ay çəkəcəyəm.
Axı bizim yoncalar
Ay işığında ucalar.

Bir daha tutulsam
tutulacaq tablodakı Ay.
Məktub yazacağam kiçik bacıma
salam göndərəcəyəm alı ağacıma
Sonra yazacağam
tapda mis qazanları
cin qaçsın
Ay açsın.

MÖVLANADAN BİR HEKAYƏT

2010-04-07T06:17:00.007+05:00

“MƏCALİSİ-SƏBƏ” (“YEDDİ MƏCLİS”)1 ƏSƏRİNDƏN

Deyirlər, günlərin birində Bəni-İsraildən bir yolçu pozğunluq yuvası olan evindən çıxıb çöllüyə üz tutdu. Axırı bir yerə çatıb bir tayfa gördü ki, [taxıl] əkmiş və ona qulluq etmişdilər. Əkin başa çatıb [sünbüllər] boy atanda, dənələrlə dolub biçilməyə və xırmana yığılmağa hazır olanda isə onlar od gətirib bütün o zəmini yandırdılar. [Yolçu] öz-özünə dedi: “Qəribədir, bu cür məhsulu yandırmağa heyifləri gəlmir”.
Oradan keçib təəccüb və heyrət içində yol gedirdi ki, bir yerdə bir kişi gördü. [Kişi] bir daşla əlləşirdi, onu yerdən qaldırmağa çalışırdı, amma götürə bilmirdi, [hətta] tərpətməyə də gücü çatmırdı. [Belə olduqda] başqa bir daş gətirib onun üstünə qoydu və hər ikisini götürməyə cəhd elədi. [Bu dəfə daşı] qaldıra bilməsə də, yerindən tərpətdi. [Yolçu öz-özünə] dedi: “Qəribədir, birini götürə bilmirdi, iki daş daha ağırdır, bəs [onları] necə tərpədə bildi?!” [Kişi] gedib üçüncü daşı gətirdi və o biri ikisinin böyrünə qoydu. Daş üç olan kimi hər üçünü yerdən qaldırdı.
Yolçu bu qəribə hadisəni də seyr edib yenidən çöllüyə üz tutdu. [Yolda] beş nəfərin tutub saxladığı bir qoyun gördü. [Onlardan] biri qoyunun belinə minmişdi, digəri qoyunu belinə almışdı, üçüncüsü qoyunun əmcəklərindən tutub sağırdı, başqa biri qoyunun başından tutmuşdu, sonuncusu isə ikiəlli qoyunun quyruğundan yapışmışdı.
Yolçu nəsə soruşa bilməyib yoluna davam elədi. [Az sonra] bir dişi it gördü ki, balaları onun qarnında hürürdülər. Yolçu [öz-özünə] dedi: “Əcəb qəribə hadisələr gördüm!” Şəhərin darvazasına yaxınlaşanda bir qoca kişiyə rast gəldi. [Ona] dedi: “Ey şeyx, gəldiyim bu yolda qəribə hadisələrlə qarşılaşdım”. [Qoca] soruşdu: “Nə olub, nə gördün?” [Yolçu] dedi: “Gördüm ki, bir tayfa [taxıl] əkdi, yetişəndə isə ona od vurdu”. [Qoca] söylədi: “Bu, Allah-təalanın sənə göstərmək istədiyi bir misaldır. O tayfanın adamları [əvvəl Allaha] itaət etmiş, sonda isə pozğunluq və günahla məşğul olmuşlar. [Ona görə də] Allah-təala: “Biz onların etdikləri [yaxşı] əməlləri qəsdən [havada uçan] dağınıq zərrələrə (toz dənələrinə) döndərərik”2 – [ayəsində deyildiyi kimi] onların əməllərini puça çıxardı. [Sonra qoca] soruşdu: “Başqa nə gördün?” [Yolçu] dedi: “Gördüm ki, bir kişi bir daşı qaldırmaq istəyir, amma gücü çatmır”. Həmin əhvalatı axıradək danışdıqdan sonra qoca dilləndi: “Bu, bir günah etmiş adamın məsəlidir; həmin [günah] ona ağır və böyük görünürdü, o qorxur və bunu daşıya bilmirdi. Qorxudan daha bir günah işlədib azca yüngülləşdi. Necə ki, daş iki olanda, tərpədə bildi, amma əvvəl daş bir dənə olduğundan tərpədə bilmirdi. Sonra üçüncü dəfə bir günah və fəsad törətdi və bütün günahlar onun üçün asan və yüngül oldu”. [Yolçu] dedi: “Ey şeyx, yolda belə bir qoyun gördüm”. [Qoca] söylədi: “O qoyun dünyanın timsalıdır, onun belinə minən padşahlardır, onu belinə alanlar isə insanlardan bir şey diləyən yoxsullardır. [Qoyunun] quyruğundan tutan şəxs işi bitmiş və əcəli çatmış, [ölümünə] az qalmış adamları göstərir. Şeir:

Nə qədər köynək dərdi çəkəcəksən?!
Bəlkə o köynək sənin kəfənin olacaq.

Qoyunun başından tutan o kəsdir ki, dünyada məşəqqət və əzab içində yaşayır. [Qoyunun] döşlərindən tutub sağan isə tacirlər və sərmayə sahibləridir”.
[Yolçu] dedi: “Bir dişi it də gördüm ki, küçükləri qarnında hürürdü”. [Qoca] söylədi: “Bu, vaxtsız söz danışanların məsəlidir. Onlar hələ analarının qarnında ikən hürən küçüklərə bənzəyirlər”. Şeir:

Başında ağlın və gözün varsa,
Dilini saxla və başını qılıncdan qoru.
Balıq danışan dil istəyində olmadı,
Buna görə də onun başını bədənindən ayırmırlar.

[Yolçu] dedi: “Ey şeyx, dediklərini anladım. İndi [de görüm], özünü gümüş pula satan filan qadının evi hardadır, hansı məhəllədədir? Deyirlər, çox gözəldir və mən [onunla olmaq] istəyi ilə [bu şəhərə] gəlmişəm”. Şeyx üç dəfə yolçunun üzünə tüpürüb dedi: ”Ey bədbəxt, sənə nəsihətlər verdilər, qulaq asmadın, misallar göstərdilər, diqqət yetirmədin. Mən şeyx deyiləm, ölüm mələyiyəm (Əzrailəm), bu surətdə sənin gözünə göründüm. Bu saat Allahın əmri ilə sənin canını alacağam, heç su içməyə də möhlət verməyəcəyəm”. Yolçunun dərhal rəngi saraldı, [qorxudan] titrəməyə başladı. [Əzrail] aləmlərin Rəbbinin hökmü ilə onun canını aldı...

__________
1. “Məcalisi-səbə” (“Yeddi məclis”) – Mövlana Cəlaləddin Ruminin (1207-1273) minbərdən söylədiyi vəzlərin toplusu. Fars dilində nəsrlə yazılmış və müxtəlif dini, əxlaqi, irfani və ictimai mövzulara həsr olunmuş “Məcalisi-səbə”nin mətnində çeşidli ayə və hədislər, hekayət və şeirlər yer almışdır.
2. “Furqan” surəsi, 23-cü ayə.

Farscadan tərcümə: Məsiağa Məhəmmədi

Əliağa Vahid. BİZİ

2010-03-06T10:55:00.002+04:00

Əvvəlindən salan olsaydı əgər başə bizi,
Cəhlimiz salmaz idi bunca dağa-daşə bizi.

Azacıq elmimiz olsaydı, əgər əsrə görə,
Boyun əydirməz idi qonşuya, yoldaşə bizi.

Nə hünər var, nə biligmiz, nə də ki dövlətü mal
İtə atsan da yeməz, misl eləməz laşə bizi.

Şübhəsizdir, tüpürər surəti-idbarımıza,
Göstərən olsa bu sima ilə nəqqaşə bizi.

Üzü dönsün görüm ol ağuya dönmüş çörəyin,
Yaxşı möhtac elədi qəhbəyə, oğraşə bizi!

Nadir Əzhəri. ŞEİRLƏR

2010-03-01T07:43:00.005+04:00

DÖZÜM

Dözümdən acığım gəlir
Özümdən acığım gəlir!
Özümlə qalıram amma
Dözümlə qalıram amma
Və zaman
Naşı bir oğru tək qacır ...

GETMƏK

Nökərəm, kölgəm, nökərəm
Qayıt!
Kölgəsiz getmək istəyirəm
(Barıtlar bat-bat iysi verir
Və ətirlər yalan)
Nökərəm, Nadir, nökərəm
Qayıt!
Nadirsiz getmək istəyirəm
Səni səndən alanlara qarşı getmək istəyirəm
Qarşı getmək istəyirəm ...

HAVA DURUMU

Xəbərlərə qulaq asdım
xəbərsiz qaldım!
Hava durumunda deyin, hər nəyin bulud olmağını
Hava durumunda deyin...
Göy öskürək tutacaqdır göyümüz!
Göyərtisiz olacaqdır yağışlığımız!
Bəzən noğul, bəzən nağıl yağacaq,
Kim islanıb,
Kim odlanacaq.
Xoşca qalın!

SALAM BİZLƏRƏ!

Daş altındakı bitkilərə salam!
İstəyirdim hələ bitək
İstəyirdim
Maviləri
Yaşıl öpək
Qapı-qıfıllama* sevməyə gedək ...
Ah, nağıllardan qayıtmalıyam.
Salam bizlərə,
daş altındakı bitkilərə.
-------
*Hamılıqla

Eyvaz Zeynalov. ƏN QİYMƏTLİ

2010-02-13T21:38:00.003+04:00

(hekayə)

Ermənilərin kəndə atdığı ilk mərmi Əhmədin tövləsinin bir tərəfini, onun yanındakı toyuq hinini uçurtdu. Ətrafa səpələnən qəlpələr tut ağacının altında kölgələnən ulağı yaraladı, taxtapuşda şaqqıldadı, pəncərələrin şüşələrini ciliklədi...
İkinci, üçüncü mərmi kəndin ayağında partladı. Bircə anda aləm bir-birinə dəydi. Arvad-uşağın çığırtısından, mal-qaranın böyürtüsündən, itlərin hürüşündən, toyuq-cücənin qaqqıltısından qulaq tutulurdu...
Əhməd tələm-tələsik əynini geyindi. Qızının qolundan yapışdı. Qorxudan özlərini itirərək karıxıb qalmış arvadını, oğlunu tələsdirdi:
- Qaçın minin maşına!..
Qəlpələrin dəlik-deşik etdiyi uzunqulaq tut ağacının altında əzabla qıvrılırdı. Dəhşətdən gözləri hədəqəsindən çıxmışdı.

Maşının mühərrikini işə salanda qonşusu Arif çəpərin o tərəfindən harayladı:
- Ayə, Əhməd, bizim uşaqları qoyub getmə!..
- Tez tərpənin, küçədə gözləyirəm!.. - Qonşusunu arxayın salan Əhməd nə baş verdiyini dəqiqləşdirməyə çalışdı. - Nədi, Arif, yenə nə vurhavurdu? Yoxsa ermənilər müdafiəmizi yarıblar?..
- Hə, - Arif təsdiqlədi. - Atan rus tanklarıdı...
Neçə gündü kəndin yuxarı başında, çöldə erməni-rus birləşmələri ilə bizimkilər arasında qanlı döyüşlər gedirdi. Səhər xəbər gətirmişdilər ki, düşmən tərəf yeni qüvvələr hesabına daha da güclənib, bizə dov gəlməkdədi. Kənd camaatı səksəkə içindəydi...
Əhmədin arvadı bəd xəbəri eşidən kimi öz aləmində çəkidə yüngül, qiymətdə ağır, dəyərli ev əşyalarının hamısını maşına yüklətmişdi. Bir çöpünü də yerdə qalmağa qoymazdı, lakin insafı yol vermirdi. Axı böyür-başdakı qonum-qonşunun arvad-uşağı da gözünü ərinin “Qaz-53”-nə dikmişdi...
Əhməd darvazanı taybatay açıb maşını genişliyə sürdü ki, qonşu-qonum gəlib minsin. Arvadların hərəsinin qoltuğunda neçə bağlaması vardı. Heç kimi qınamaq olmazdı. İllər boyu əzab-əziyyətlə qazandığını bir göz qırpımında atıb getmək asan məsələ deyildi...
Arvad-uşaq dişi-dırnağı ilə cırmaqlaya-cırmaqlaya maşının üstünə dırmaşırdı. Başqa vaxt yəqin ki, Əhməd onların nazı ilə oynamalı olardı...
Maşının banında zığıldaşan uşaqlarını sakitləşdirən arvadlar başqalarını nə¬zərə almadan Əhmədi tələsdirirdilər.
- Nooldu, qardaş, maşını sürsənə!..
Əhməd onları yaxşı başa düşürdü. Amma bu dar ayaqda ona ümidi, pənahı kimi baxan həmkəndlilərindən kimsəni düşmənin cəngində qoyub gedə bilməzdi.
Nəhayət, hamı yerbəyer oldu. Əhməd sükan arxasına keçməzdən əvvəl geri qanrıldı. Qapısını belə örtmədiyi ev-eşiyinə, həyət-bacasına uzun-uzadı nəzər saldı. Ancaq dolan gözlərini kabinada onunla yanaşı oturmuş arvad-uşağından gizlətdi...
Maşını təzəcə yerindən dəbərtmişdi ki, nəsə xatırlayan qızı birdəncə qolundan yapışıb bərk-bərk silkələdi:
- Saxla, ata, saxla!..
Əhməd tez əyləci basıb soruşdu:
- Nə olub, qızım?..
Qızcığaz heç nə demədən qapını açıb özünü yerə atdı. Bir göz qırpımında qaçıb evə girdi. Hamı özünü itirmişdi.
- A kişi, niyə gözünü döyürsən?.. - Arvadı Əhmədin böyrünü dürtmələdi. - Düş aşağı, gör uşaq hara getdi də!..
Əhməd maşından düşüb uşağın dalınca götürüldü...
Hamı qorxu və həyəcanla gözləyirdi. Atışma səsi isə yaxınlaşmaqdaydı.
Bir azdan Əhməd qaça-qaça geri qayıtdı. Qızı da qucağında idi.
Maşın təzədən yerindən tərpənəndə anası ağzının odunu qızının üstünə tökdü:
- Az, bu nə oyundu çıxardırsan, ay canı yanmış?..
Yerində rahatlanan qızcığaz handan-hana özünü doğrultmaq üçün evdən götürdüyü çantasını, kitab-dəftərini göstərib:
- Axı, mən sabah məktəbə kitab-dəftərsiz necə gedəcəkdim, ana?.. - dedi.
Qızının haqlı olduğunu görən anasının istər-istəməz dodağı qaçdı. Demə, ən qiymətli şeyi götürmək yaddan çıxıbmış...

HÜSEYN MÜNZƏVİDƏN BİR QƏZƏL

2010-01-19T23:08:00.006+04:00

“Müasir İran qəzəlinin atası” adlandırılan Hüseyn Münzəvi 1946-cı ildə Zəncanda döğulub. Tehran unuversitetinin ədəbiyyat və sosiologiya fakültələrində təhsil alıb. İlk şeir kitabı 1971-ci ildə işıq üzü görüb və böyük uğur qazanıb. Əsasən qəzəl yazsa da, sərbəst şeirdə də qələmini sınayıb. İran televiziyasında və bir sıra dərgilərdə çalışan Münzəvi ömrünün son illərini doğma şəhərində yaşayıb. 2004-cü ildə Tehran xəstəxanalarından birində dünyasını dəyişib və Zəncanda dəfn olunub. Çoxsaylı şeir kitabları çap etdirməklə yanaşı, Hüseyn Münzəvi dahi Şəhriyarın “Heydərbabaya salam” poemasını fars dilinə tərcümə edib. O həm də Şəhriyar yaradıcılığı barədə “İn torke-parsiquy” (“Farsca yazan bu türk”) adlı araşdırmanın müəllifidir. Əsərlərinin böyük əksəriyyəri farsca olsa da, Münzəvi ana dilində də şeirlər yazıb. Onun məşhur qəzəllərindən birinin tərcüməsini təqdim edirik.

Pıçıltıdan bezginik, səs-küydən də ki, qaçaq,
Nə taqət var susmağa, nə istərik danışaq.

Lap sərgərdan qalmışıq, axı üz tutaq hara?
Heyrətdən sarsılmışıq, bizi kimə tapşıraq?

Min “məgər”in təlaşı, min “amma”nın qorxusu,
Ya koruq, görməyirik, ya da ki, xəstəsayaq.

Bağın çiçəkli vaxtı yadımızdan çıxıbdır,
Bu gün barsız-bəhərsiz durmuşuq ki, quruyaq.

Heyif, hədər elədik o qiymətli gövhəri,
Kəsməyən bir qılıncıq, buluduq – yağmayacaq.

Biz özümüz bilmədik haçan durduq yuxudan,
Soruşdular: “Oyaqsız?” Dedik:”Oyağıq, oyaq”.

Sən kəsibsən yolumu, mən də sənin yolunu,
Hamımız divarıqsa, ümid yoxdur qurtulaq.

Farscadan tərcümə: Məsiağa Məhəmmədi

Rəsul Rza. ANA QAZ

2010-01-13T06:46:00.004+04:00

Qazın yeddi balası vardı.
Qonaq gəldi,
ev yiyəsi birini kəsdi.
Dedi: “Altısı qalır, bəsdi”.

Gecə bala qaz
boynunda qan-qırmızı lent,
girdi ana qazın yuxusuna.

Dəli bir külək əsdi,
bir bala düşdü su quyusuna.
Beşi qaldı.

Səhər ikisini
qonşu satın aldı.
Qonşunun arvadı dedi:
“İti bıçaq götür, a kişi!
Yazığı incitmə, çığırtma”.
Ocağı gur qaladı.
Günortaya hazır oldu çığırtma.

Ev sahibi bala qazın
birini də kəsdi.
Dedi: “İkisi qalır, bəsdi”.

İkidən birini tülkü apardı.
Qaldı biri.
Onu da it boğdu diri-diri...

Günlər keçdi,
hava dəyişdi.
Qaz yenə yumurtladı,
bir, iki, beş.
Ev sahibi gözlədi,
ana qaz kürt düşsün deyə.

Qaz bir gün sındırdı yumurtaları.
İçdi ağını da, sarısını da.
Yandırdı-yaxdı
ev sahibini də, qarısını da.

Dedilər: “Mərdimazar, yaramaz!
Nankor qaz, nanəcib qaz!”
Yaxşı ki, adam dili bilmirdi qaz,
yoxsa ki, soruşardı:
“Niyə nankor?
Yaramaz?”

Balaları yox olandan bəri
gecələr tez-tez
qaz yuxudan ayılırdı,
baxırdı o yan-bu yana.
Bəlkə balasından biri qalıb.
Bəlkə quyuya düşən diri qalıb?
Kim bilir, bəlkə “qa-qa” deyəndə,
qaz ağlayırdı gecələr.
Kim bilir, bəlkə
adam dili bilsəydi,
ömrü boyu
ağı deyərdi:
“Cücələr, ay cücələr,
Cücələr, ay cücələr!..”

Güntay Gəncalp. İÇİNDƏYİK

2010-01-02T01:53:00.001+04:00

Yollara yolçu olmuşuq, tam bir oluş içindəyik.
Sular kimi həp axaraq, biz duruluş içindəyik.

Köksümüzü doluşduran, sevginin atəşləridir,
Vurulmuşuq, vurulmuşuq, həp vuruluş içindəyik.

Divar-divar kəndimizi, xərab edib uçurmuşuq,
Zərrə-zərrə yepyenidən bir quruluş içindəyik.

Yandı könül, yandı könül, od tutub odlandı könül,
Atəş içində düz yola, biz qoyuluş içindəyik.

Uzayların boşluğuna, dirəndi fəryadlarımız,
İndi zaman gəlib çatıbdır duyuluş içindəyik.

31.12.09

Sima Didar. ŞEİRLƏR

2009-12-28T17:14:00.001+04:00

TANRIM

“Bütlərə tapınmayın”, – dedilər –,
Tanrımız vardır bizim!”
Vurub sındırdılar bütlərin hamısını,
Tanrını zəncirlədilər.

İndi isə mən
ac qalmış gözlərimin körpəsinə
axtarıram sevgilərin anasını.
Kimə yalvarmalıyam,
mənim Tanrım,
dörd divar arasında
dustaqlanıb?!

GÖZLƏRİNDƏ

Tanış oldum gözlərində,
bir pəncərə dəniz ilə.
Gözlərini bağlamasaydın,
boğulacaqdım!

İTİRDİYİM

Axtarıram
param-parçalanmış boşqablar arasında,
kirlənmiş fincanlar içində,
üzü qaralmış itirdiyimi.
Harda itirdim mən onu?
Neçə saniyə,
neçə ildir?
Bəlkə də tarix boyu itmişdi elə,
olmaya heç tapılmaya,
itirdiyim qadınlıq!

Qaynaq (ərəb əlifbasında): http://simay.blogfa.com/

MİLORAD PAVİÇ İLƏ MÜSAHİBƏ

2009-12-10T03:11:00.019+04:00

“ƏGƏR SİZ ÖZ KİTABINIZDAN MÜDRİKSİNİZSƏ,
ONDA YAZIÇI DEYİLSİNİZ”

On gün əvvəl bu ilin oktyabrında 80 yaşını qeyd etmiş ünlü serb yazıçısı, məşhur “Xəzər sözlüyü”nün müəllifi Milorad Paviç infarktdan dünyasını dəyişdi. Vəfatından bir neçə gün öncə “Novaya qazeta”da (Rusiya) böyük yazıçı ilə müsahibə dərc olunmuşdu. Həmin müsahibənin tərcüməsini sizə təqdim edirəm.

- Siz, deyəsən, müasir dünyada özünüzü çox rahat hiss edirsiniz.
- Hə. Müşahidə etdiyim dəyişikliklər məni qorxutmur, hərçənd onlara qiymət vermək üçün zamana ehtiyac var. Axı təkcə reallıq dəyişməyib, insanın özü də dəyişib.
- Dəyişib, yoxsa itib?
- Əgər virtual reallıqdan danışsaq, insanların bir-birinə və həqiqi əşyalara münasibəti, əlbəttə, dəyişib. Tez-tez görürsən ki, kafedə gənclər üzbəüz oturub noutbuka baxırlar. Ola bilsin, onlar hətta bir-birinə məktub yazırlar. Düşünürəm ki, son dövrdə digər zamanlarda olduğundan daha çox sevgi məktubu yazılıb. Ən azı SMS formasında. Mən bir dəfə demişəm: gələcək sabitdir. Bizim qorxularımız ondan doğur. Hər bir insanın aydın gələcəyi ölümdür. Bəs sonra? Deməliyəm ki, kitablarımın xoşbəxt taleyi mənim üçün bu qorxunu xeyli dərəcədə azaldır. Mən ölümdən qorxmuram. Əlbəttə, xəstəlik və acizlikdən, arvadıma yük olmaqdan qorxuram.

- Sizi bir roman daxilində süjetin inkişafının bir neçə versiyasını uydurmağa insanın bu qismətimi vadar etmişdir?
- Məni hamının getməli olduğu bu cığır bezdirib. Hesab edirəm ki, kitabı oxucu yaradır, onun sayəsində kitab mövcud olmağa başlayır, o mənim əsərimi canlandırır. Lap musiqi kimi: nə qədər ki, ifa olunmayıb, o yoxdur.
- Siz kitabın tərtib olunması üçün ideal bir model təklif edirsiniz. Məncə, əvvəllər heç kim oxucuya bu cür münasibət bəsləməyib...
- Ola bilər, amma mən düşünürəm ki, bu prinsip Bibliyada mövcuddur. Axı kilsədə hər gün təzə söz deyilir. O hər gün dəyişir, həm də bir orqanizmin tərkib hissəsi olaraq qalır.
- Siz tez-tez əsərin ucadan səslənməsinə xüsusi əhəmiyyət verən slavyan kilsə müəlliflərinin özünüzə təsirindən danışırsınız.
- Hə, hər dəfə cümləni bitirdikdə, mən onu ucadan oxuyuram. Yalnız bu zaman mən onun yaxşı olub-olmadığını anlaya bilirəm. Mən bunu uzun müddətə öyrənmişəm. Kilsə vaizləri dindarları diqqətdə saxlamağın vacibliyini heç vaxt yaddan çıxarmırdılar. Mən Serbiya, Fransa, Almaniya universitetlərində professor olmuşam və bilirəm ki, tələbələr də belədir: mühazirə darıxdırıcı oldumu, onlar mürgüləməyə başlayırlar.
- Sizin qəhrəmanlarınızda həyat və ölüm qarşısında qəribə bir itaətkarlıq var, onlar tale barədə mühakimə yürütmürlər.
- Mən həmişə oxucunu bezdirməkdən qorxmuşam. Birinci cümləni oxuyan adam o birini də oxumalıdır. Bir də əgər sizin deməyə sözünüz varsa, bunun baş verməsini gözləməlisiniz. Əgər siz öz kitabınızdan daha müdriksinizsə, onda yazıçı deyilsiniz.
- Sizin romanlarınızın birində yazıçıya dünyanın hər yerindən onun kitablarını göndərməyə başlayırlar. Bu da bezdirmək qorxusudur?
- Bu, yazıçı vahiməsidir. XXI əsrdə mənim kitablarım 100 dəfədən də çox müxtəlif dillərə tərcümə edilib. “Kağız teatr”da bütün yazıçılar uydurmadır, naşirlər isə mənim kitablarımın real naşirləridir.
- Siz öz kitablarınızın ruscaya tərcümələrini oxumusunuzmu?
- Hə. Və həmişə də düşünmüşəm: “Bu kitabı yazan rus klassiki kimdir?” Tərcüməçilər sarıdan mənim bəxtim gətirir. Çox vaxt bunlar qadınlardır və onlar adətən tərcümə edəcəkləri kitabı nəşriyyatla razılığa gəlməzdən qabaq seçirlər.
- “Kağız teatr”dakı rus yazıçısı da qadındır. Bizdə, doğrudan da, qadın ədəbiyyatı çiçəklənmə mərhələsini yaşayır.
- Serbiyada da belədir. Mənim arvadım da yazıçıdır. Ümumiyyətlə, yazıçılar arasında qadınlar çoxdur. Mən hələ ötən əsrdə demişdim ki, ən yaxşı ədəbiyyat qadın ədəbiyyatı olacaq. Kişinin yazdığı hekayə epik, qadının yazdığı isə lirik, özəl həyatdan bir hekayə olur. Şəxsi həyat, gündəlik işlər. Kişilərin qələmə aldığı əhvalatlar müharibədir, siyasi problemlərdir. Məncə, bütün bunlar bəşəriyyəti bezdirib. Bir rus tənqidçisi deyib ki, XXI yüzillik qadın əsridir. Bəşəriyyətin bütün tarixində belə şey olmayıb. Amma belə yüzillik də olmayıb. Axı XX əsrdə kitab öldü. Söhbət kağız kitabdan gedir. Bu isə yeni dövrün başlanması deməkdir. Keçmişdə də kitab ölərək, yeni formalara keçib: daşdan ağaca, ağacdan perqamentə. Amma indi, xoşumuza gəlsə də, gəlməsə də, kağız kitabın sonu gəlir. Daha kəsməyə ağac yoxdur.
- Əsl səbəb budur?
- Bu, başlıca səbəbdir. Bu barədə ciddi düşünənlərin hamısı bunu yaxşı bilir. Dünyanın ən yaxşı qəzetləri elektron şəkildə çıxır. Kitabın gələcəyi – elektron kitabdır.
- Bu, kitabın məzmununu da dəyişdirəcəkmi?
- Əlbəttə. Məzmun həmişə dəyişir. Həm də elektron şəkildə oxumaq xeyli asandır. Daha sənə yatağının yanında işıq yanması lazım deyil, eynəyə ehtiyacın yoxdur, şrifti istədiyin vaxt böyüdə bilərsən. Və ən nəhayət, sənə kitabxana gərək deyil.
- Hə, yazıçı da özünü təhlükəsiz hiss edə bilər: heç kəs ona qalaq-qalaq kitablarını göndərməyəcək.
- Elədir ki, var! Qeyri-xətti yazı üçün elektron kitab çox əlverişlidir. Mən “Xəzər sözlüyü”nü yazanda, kompüter mövcud deyildi. Mən 47 fəsli, yaxud “giriş”i olan bir roman yazmaq istəyirdim. İstəyirdim ki, oxucu hər bir fəsli ayrılıqda, növbəti və ya əvvəlki fəsildən asılı olmadan oxuya bilsin. İstənilən ardıcıllıqla. Yadımdadır, bir gün qızım mənim otağıma gəldi. O vaxt onun 12 yaşı vardı. Mən iri bir çarpayıda uzanıb fəsillərin adları yazılmış kağızları yan-yana düzmüşdüm. Onların istənilən ardıcıllıqda işləyib-işləmədiyini yoxlamaq istəyirdim. Qızım heyrət içində idi və mənim nə oyun fikirləşdiyimi anlaya bilmirdi. “Xəzər sözlüyü” elektron formata çevriləndə isə, məlum oldu ki, onu iki milyondan artıq variantda oxumaq mümkündür.
- Yəqin həm də başqa cür yazacaqlar, eləmi?
- Çox güman ki. Bu saat nəticə çıxarmaq hələ tezdir. Mən əvvəlki kimi kiçik bloknotlarda yazıram. Özü də gecələr, yataqda uzanmış halda. Cavanlıqda fərqi yox idi, gecədir, ya gündüz. İndi gecələr daha asan düşünmək olur. Mən çox tənbəl adamam. Hər gecə bir-iki cümlə yazmaq mənim üçün yaxşıdır. Yazı prosesi yazıçıya həzz bəxş etməlidir. Əgər bu olmayıbsa, oxucu bunu mütləq hiss edəcək. Yazıçı üçün kitab – ikinci bədəndir. Mənim haqqında roman yazdığım həmən “başqa bədən”. Yeniləşmiş və dəyişmiş. Bir növ İsa Məsihin dirilmədən sonra qazandığı kimi.
- “Ulduzlu mantiya” romanında sizin bütün kitablarınızın ən dəhşətli obrazlarından birinə rast gəlirik: əsərin baş qəhrəmanı Belqradın bombalanması zamanı özünü yeməyə başlayır. Siz bu dövrü necə yaşamısınız?
- Roman mənim vəziyyətimi təsvir edir. Balkanlar – arxeoloji vulkandır. Burada o qədər xalqlar, onların tarixi, ənənələri bir-birinə qarışıb ki! Bu vulkanın püskürmə ehtimalını hiss etmək yazıçı üçün faydalıdır. İnsan həyatı üçünsə, bu – faciədir. Mən axşamlar arvadımla Kalemeqdan (Belqradın mərkəzində XV əsrə aid türk qalası – M.Q.) ətrafında gəzişməyə adət etmişəm. Orada biz həmişə qalanın yanından keçən yolun o tərəfindəki çox uca bir binaya baxardıq. 5-ci mərtəbədə həmişə işıq yanardı və iki nəfər, kişi və qadın, rahat otaqda stol arxasında oturub yemək yeyər, söhbət edərdilər. Bizim üçün bu, asayişin rəhni idi. Əgər onlar ordadırlarsa, biz bütün bunlara davam gətirəcəyik. Və onlar hər gün orada idilər. Müharibədən sonra bu adamlar yoxa çıxdılar. Mən bilmirəm, onların başına nə gəldi.
- Uşaqlıq çağınızın Belqradını necə xatırlayırsınız?
- Mən almanların işğal etdiyi Serbiyada böyümüşəm. Və hər şeydən çox valideynlərimlə birgə Pançevoya səfərlərimi xatırlayır və sevirəm. Bu, Belqrad yaxınlığında, Dunayın o biri sahilində kiçik bir şəhərdir. Biz Sava üzərindəki körpünün yanında qayığa minir, sonra Dunay və kiçik Taniş çayı ilə üzüb Pançevoya çatırdıq. Orada liman və vağzal üzbəüz idi, onların arasındakı küçədə həmişə bizi qoşqulu arabada babam gözləyərdi. Biz arabaya minərək, bütün şəhərdən keçib dörd pəncərəsi küçəyə açılan evə gedərdik. Babamın çaxır anbarı vardı və o həmişə at saxlayardı. Hərdən mən ata minib Pançevodan Salaşa gedərdim.
- Siz bir dəfə insanın eyni vaxtda müxtəlif yaşlarda olduğu, eyni zamanda həm cavan, həm də ahıl bir şəxs kimi yaşadığı halı təsvir etmisiniz.
- Çoxlu zamanlar mövcuddur. Eyni vaxtda. Hərənin öz zamanı var. Mənim “Başqa bədən” romanında dediyim kimi, zaman üfüqi ölçüyə malikdir, əbədiyyət isə şaquli strukturludur. O, Müqəddəs Ruhdan qaynaqlanır. Əbədiyyət zamanı kəsəndə, bizim an yaranır. Bu anlar da çox ola bilər: əbədiyyət zamanı uzunluğu boyunca kəsməkdə, kəsməkdə və kəsməkdədir. Əbədiyyətə paralel olan zaman da var. Bu, “zamansız zaman”dır. Amma XXI əsrin başlanması ilə nəsə dəyişib. Biz hamımız bunu hiss edirik. Sürət dəyişib, zaman dəyişib. Çətin anda XIX əsrin şairi öz dəftərinə yazır: “Göylər bağlanıb, mənim dualarım səmaya çatmır”. Bu gün mən buna inanmıram, mən bilirəm ki, göylər açıqdır. Həqiqət atmosferi bürüyüb və o, insana kainatla birləşmək imkanı verir. Mən düşünürəm ki, bu yeni sürət – birləşmə prosesinin tərkib hissəsidir.
- Bəs o baş verəcəkmi?
- Məncə, biz bu yoldayıq.

Söhbətləşdi: Mariya Qadas

Çevirəni: Məsiağa Məhəmmədi

Qasım Həddad. XURMA AĞACI

2009-11-30T04:12:00.004+04:00

Çağdaş Bəhreyn şairi Qasım Həddad 1948-ci ildə doğulub. 15-dən çox şeir və bir neçə nəsr kitabının müəllifidir. Əsərləri bir çox xarici dillərə tərcümə edilib. Bəhreyn Yazıçılar Birliyinin rəhbəridir.

Torpağı dırnağımla eşdim –
Qan çıxana qədər!
O yerdə ki,
Allahın xurma ağacı
Yadların qılıncı altda qan ağlayırdı…

Ey Allahın xurma ağacı!
Naməlum şəhidin köynəyini
Bir elçi kimi yerə,
Bir yelkən kimi suya
göndər –
bizim üçün!
Bəlkə yoxa çıxmışlar eşitdilər,
Bəlkə sədaqətli dəniz quldurları
Xurma üçün darıxdılar
və qarət edilmiş mirvarilərə sarı döndülər…

Ey yer!
Ey torpaq!
Ağlamaq üçün çatlama,
gözlərinin atəşini
işğalçılara tərəf aç,
qaçqınlara da bir yol!..

Ey yer!
Ey torpaq!
Hazır ol,
bu küskün ürəyi ovutmaq üçün
qərib dənizlərdə
məşəllər hazırla,
bir də dalğasız kəcavə!
Məhəbbət şamını
zeytun yağı və zəncəfillə
köksünün odunda bişir!
Çünki təqib olunan bu qaçqın,
bu gözəl şəhid
güzgülərdən seçilmişdir.

* * *
Ah, ey Allahın xürma ağacı!
Üfüqdə nə görürsən?..

Çevirəni: Məsiağa Məhəmmədi

Əlibala Hacızadə. SAİB POEZİYASINA YENİ BAXIŞ

2009-11-29T15:19:00.002+04:00

15 İL ƏVVƏLİN YAZISI...

Sənətkar taleləri müxtəlif olur. Elə sənətkarlar var ki, onların sağlığında başlayan şöhrət yolu həmişəlik davam edir. Elələri də var ki, müasirlərinin marağına səbəb olmur, yalnız zaman keçdikcə sənətinin dəyəri aşkarlanır, böyüklüyü etiraf olunur. Öz dövründə şan-şöhrət çələngi daşıyan bir çoxları isə həyatdan getməyi ilə unudulur, yaradıcılığı ancaq ədəbi-tarixi fakt kimi yad edilir. Və nəhayət, elə sənətkarlar da var ki, istər sağlığında istərsə də ölümündən sonra qızğın maraq və mübahisələr doğurur, onların sənəti heç vaxt biganəlik orbitinə düşmür, əksinə bədii-estetik fikrin inkişaf stimuluna, ədəbi prosesin generatoruna çevrilir. Klassik şərq poeziyasının korifeylərindən olan Saib Təbrizi məhz belə sənətkarlardandır. Üç əsrdən çoxdur ki, bu böyük şairin yaradıcılığı ətrafında diskussiyalar səngimək bilmir, onun bayraqdarı olduğu, geniş coğrafi məkanı və ədəbi-tarixi dövrü əhatə edən “hind üslubu” haqqında müxtəlif fikirlər irəli sürülür, lakin hələ də dünya şərqşünaslığı həmin üslubun estetik mahiyyətinin birmənalı izahına nail ola bilmir. Bu, bir tərəfdən “hind üslubu”nun özünün mürəkkəb tipoloji xarakterindən irəli gəlirsə, digər tərəfdən Saib Təbrizi və “hind üslubu” haqqında söylənən əksər mülahizələrin subyektiv zövqə, qabaqcadan müəyyənləşdirilmiş mövqeyə əsaslanmasından doğur. Belə bir vəziyyətdə gənc ədəbiyyatşünas, filologiya elmləri namizədi Məsiağa Məhəmmədinin “Saib Təbrizi və farsdilli poeziyada “hind üslubu” adlı monoqrafiyası (“Elm” nəşriyyatı, 1994) həmin problemin elmi və obyektiv həlli istiqamətində atılmış ciddi addım kimi maraq doğurur. Müəllifin A.Bauzani, Y.Bertels, Y.Rıpka, Ş.Nemani, Z.Səfa və s. kimi dünya şöhrətli şərqşünasların üstündə “baş sındırdıqları” bir mövzuya girişib öz sözünü deməyə cəhd etməsi monoqrafiyanı həm də elmi cəsarət nümunəsi kimi qiymətləndirməyə əsas verir.

Məlumdur ki, XVI-XVIII əsrlər uzun müddət dünya şərqşünaslığında farsdilli ədəbiyyatın tənəzzül dövrü hesab edilmiş, həmin əsrlərin bədii fikir tarixinə heç bir yenilik gətirmədiyi qeyd olunmuşdur. M. Məhəmmədi, haqlı olaraq, tənəzzül ideyasının özünü təkzib edir və bu dövr ədəbiyyatının dərindən, hərtərəfli araşdırılmasının zəruriliyinin tutarlı dəlilərlə əsaslandırır.
Onu da deyim ki, “hind üslubu”nun formalaşmasında və geniş yayılmasında Saib Təbrizinin xüsusi rolu bütün tədqiqatçılar tərəfindən etiraf olunur, lakin indiyə qədər onun yaradıcılığı bu aspektdə sistemli şəkildə təhlil obyektinə çevrilməmişdir. Məhz belə bir təhlili həyata keçirməyi qarşısına məqsəd qoyan M. Məhəmmədi “hind üslubu” problemini Saib yaradıcılığı prizmasından araşdırmış və orijinal nəticələrə gəlmişdir. Qeyd etməliyəm ki, Saib poeziyası Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında ilk dəfə belə geniş ədəbi-tarixi kontekstdə tədqiqata cəlb olunmuşdur. Bu da böyük şairimizin bədii irsinin regional əhəmiyyətini başa düşməyə imkan yaradır.
M. Məhəmmədinin tədqiqat metodunu xarakterizə edən başlıca məziyyət budur ki, o, kənar estetik meyarlardan deyil, ilk növbədə, araşdırdığı bədii mətnlərin özündən çıxış edir. Bu da onun gəldiyi nəticələrin elmiliyini və obyektivliyini şərtləndirir. “Hind üslubu”nun ideoloji və estetik əsasına həsr olunmuş fəsillərdə həmin cəhət xüsusilə diqqəti cəlb edir. Müəllifin “vosət-e məşrəb” , “məni-ye biqane” kimi mühüm terminoloji ifadələrə verdiyi şərh maraq doğurur.
Monoqrafiyada Saib Təbrizinin dünyaduyumu və insan konsepsiyası ətraflı təhlil edilir. Bu məsələlərdə özünəməxsus mövqeyi olan müəllif nüfuzlu tədqiqatçılarla polemikaya girməkdən çəkinmir. Həmin cəhət Saib qəzəllərinin üslub xüsusiyyətlərinin araşdırılmasında da özünü göstərir. Burada Saib lirikasının üslubi dominantı kimi götürülən “təmsil” adlı poetik fiqurun təhlili şairin poetik təfəkkürünün özünəməxsusluğunu anlamağa şərait yaradır. Qətiyyətlə demək olar ki, Saib qəzəllərinin poetikası indiyə qədər belə dərinlik və əyaniliklə açılmamışdır.
Kitab yüksək elmi üslubda, eyni zamanda oxunaqlı bir dillə yazılmışdır. Saibin və digər şairlərin yaradıcılığından verilən poetik nümunələr və onların son dərəcə dəqiq tərcüməsi o dövr poeziyasının obrazlar aləmi barədə dolğun təsəvvür yaradır. Hər fəslin əvvəlində Saibin epiqraf kimi verilən və uğurla seçilmiş beytləri həmin fəsildə müəllifin çıxardığı nəticəni yığcam və poetik şəkildə ifadə etməklə yanaşı, nəticənin düzgünlüyünün sübut edən əlavə dəlil təsiri bağışlayır.
Monoqrafiya “hind üslubu”nun ədəbi-tarixi və estetik mahiyyətini aşkarlamaqla yanaşı, Saib irsinin regional əhəmiyyətini bütün dərinliyi ilə açıb göstərir və beləliklə, klassik ədəbi əlaqələr, Azərbaycan ədəbiyyatının Şərq ədəbiyyatları içərisində yeri kimi məsələlərin öyrənilməsi baxımından da elmi dəyər kəsb edir.
Mən monoqrafiya müəllifini bir ədəbiyyatşünas kimi səciyyələndirən məziyyətlər içərisində onun yüksək nəzəri hazırlığını xüsusi qeyd etmək istərdim. O, müasir elmi-nəzəri fikirdən klassik irsə körpü salmış və nəticədə keçmişi daha da dərindən dərk etməyə şərait yaradan, bu gün üçün də aktual səslənən bir tədqiqat meydana çıxmışdır. Belə olmasaydı, XX əsrin sonunda Saiblə “görüşün” bəlkə heç mənası da olmazdı...
Və nəhayət, onu da deyim ki, M. Məhəmmədinin monoqrafiyası həm də vaxtında meydana çıxmış əsərdir. Məsələ burasındadır ki, YUNESKO-nun qərarı ilə gələn il Saib Təbrizinin 400 illiyi qeyd ediləcək, bu münasibətlə Tehranda və Parisdə beynəlxalq konfranslar keçiriləcəkdir. Bu əlamətdar hadisə ərəfəsində gənc alimin kitabı təkcə onun deyil, bütövlükdə Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının yubileyə layiqli töhfəsi kimi qiymətləndirilə bilər.

1994-cü il

Şəhram Şeydayi. ŞEİRLƏR

2009-11-26T13:29:00.006+04:00

Xəbər verildiyi kimi, noyabrın 23-də tanınmış şair və tərcüməçi Şəhram Şeydayi uzun sürən xəstəlikdən sonra 42 yaşında Tehrandakı mənzilində dünyasını dəyişib. Şairə ulu Tanrıdan rəhmət diləyib onun bir neçə şeirini sizə təqdim edirəm...

BU OTAQDA

Qorxuram, torpağın altında yazacağım şeirləri
oxuya bilməyim kiməsə.
Mən tələsirəm
və qəribədir ki, çox rahatam.
Qəbrimin üstünə gəlib
ölümümə inanan kəs
məni özündə öldürüb.

Gələcək yuxularımı görmüşəm,
sonrakı illərimi yaşamışam
və bu artıqlıq mənə əziyyət verir.
Kaş belə tələsməyəydim,
onda ən azı hamı kimi
sığardım zamana
və birgə olardım dostla, şəhərlə, torpaqla.
Bu qədər qapı döymək əbəsdir,
açmırlar qapıları,
nə bir kəs görür səni
nə də eşidir səsini.
Tələsmişəm
və o qədər getmişəm ki, qabağa
inanmırlar diri olduğuma.
Bu otaqda, torpağın altındayam
və yazıram.
Heç zaman qorxmuram ölümdən,
çünki bir ölü olmayacağıma əminəm.
Necə ola bilər ki, desinlər, hər şey bitib
və qayıda bilməzsən daha.
Bu, mənim üçün hamıya əl verən bir zarafat kimidir
və mən əllərimi gizlədirəm:
adamla zarafat edən həqiqət
tam şübhəli bir şey.
Mən ölümü həyata gətirmişəm
və ondan çıxarmışam.
Və qəribədir ki, hər gecə bayıra çıxıb
qəbir daşıma təzə bir şeir yazıram,
sonra yenidən yatıram.
Və gündüzlər sizin aranızda:
evdə anamla,
işdə həmkarlarımla
olmağıma heyrət edirəm.

Uşaqlığımın qapısı açıq qalıb.
Və zaman məni itirə bilmədiyi üçün
iyirmi yeddi yaşlı gəncliyimdən çıxıb.
Uşaqlığım iyirmi yeddi yaşlı mənlə söhbət edir:
- Bu gün ilk dəfə məktəbə getdim.
İyirmi yeddi yaşlı mən onun parıldayan gözlərindən öpür:
- Pərəstiş edirəm evdən məktəbə gedən yola.
Uşaqlığım iyirmi yeddi yaşının şəkillərinə baxır
və bilmirəm, nə anlayırsa,
bir neçə gecə dalbadal
yuxuda qışqırıb ağlayır.
Gərək onu qoymayaydım yazdığım uzun hekayəni oxusun,
gərək onu qoymayaydım gələcək şəkillərinə baxsın.
Mən tələsirəm,
istər keçmişdə, istər gələcəkdə.

Sinə daşım titrəyir,
yəqin
bir şeir yazmışam yenə.

1995-ci il

ZİNDANDA MƏHƏBBƏT

Ağacların başına fırlanıb qışqırıram:
Mənim üçün dua edin,
mənim üçün dua edin
ki, bu dərddən... :
- Hamını sənin surətində görürəm
küçədə,
yuxuda,
o ağ örpəkdə.

“Lütfən, ayağa durun!”
Anlayıram ki, məhkəmədəyəm.
“Havaya!”
Anlayıram ki, zindandayam.

Kamera yoldaşımdan təqsirini soruşuram,
əsəbi halda deyir:
“Azadlığı pis tələffüz etmişəm,
pis!”
Divarlar çığırır,
dəmir millər bağırır:
“Siz hamınız
azadlığı
pis tələffüz etmisiniz,
pis
...
- düz deyirlər -

Yalnız həyətdəki ağaclara inanıram,
hava udmağa çıxanda
qaçıb onları qucaqlayıram,
ağlaya-ağlaya:
- Mənim üçün dua edin,
mənim üçün dua edin.
...

Əzizim!
Zindanda məhəbbət
məşəqqətdir.

1994-cü il

♦ ♦ ♦

Özün də bilmədən danışmısan,
özün də bilmədən yaşamısan,
özün də bilmədən ölmüsən.

Saatı soruş, kömək edər bu sənə,
Havadan danış, kömək edər bu sənə,
ananın adını yadına sal,
kiminsə şəklini və qiyafəsini.

Tez ol! Xırda bir şeydən başla,
Məsələn, rənglər, məsələn, sarı rəng,
Yaşıl, bir neçə ağacın adı,
Olmayan beynini işə sal,
Fəsilləri, məsələn, qar.
Tez ol, tez,
varlığın üçün bir şey tap, göz gəzdir ətrafa,
bəlkə qalan şeylər yadına düşə.
Tez ol! Yoxsa
doğrudan
ölümünə
öyrəşərsən.

1997-ci il

Farscadan tərcümə: Məsiağa Məhəmmədi

_____
Şəhram Şeydayi barədə mənim yazımı BURADAN oxuya bilərsiniz.

Klod Levi-Stross. MUSİQİNİN TƏBİƏTİ

2009-11-21T14:06:00.002+04:00

Rəssamlığın qızğın pərəstişkarları bizim musiqini üstün tutmağımıza etiraz edə, yaxud qrafik və plastik sənətlər üçün onunla eyni məqam tələb edə bilərlər. Lakin biz belə hesab edirik ki, formal baxımdan bu sənətlərdə istifadə olunan materiallar, yəni səslər və rənglər, eyni müstəvidə yerləşmir.
Musiqinin üstünlüyünü əsaslandırmaq üçün bəzən deyirlər ki, musiqi təqlidçi sənət deyildir, daha dəqiqi, o özündən başqa heç nəyi təqlid etmir; rəsm əsərinə baxan tamaşaçıda isə dərhal belə bir sual yaranır: “Burada nə təsvir olunub?”

Amma problemə bu nöqteyi-nəzərdən yanaşdıqda, biz başqa bir çətinliklə üzləşirik: elə rəssamlıq növü var ki, heç nəyi təsvir etmir. Abstraksionist rəssam öz cərəyanına bəraət qazandırmaq üçün musiqiyə istinad edib isbatlaya bilər ki, onun forma və rəngləri tam sərbəst də olmasa, hər halda, hissi təcrübədən asılı olmayan qaydalarla təşkil etmək hüququ var; necə ki, musiqi səslər və ritmlərlə bunu edir.
Lakin bu analogiyanı qəbul etsək, biz dərin bir yanlışlığa yol vermiş olarıq. Çünki rənglər “təbii şəkildə” təbiətdə mövcud olduğu halda, musiqi səsləri (təsadüfi və ötəri səslərdən istisna olmaqla) təbiətdə yoxdur. Yalnız küylər var...
Əgər biz Nil sahilindəki qamışlıqda küləyin vıyıltısı ilə bağlı Diodorun göstərdiyi misalı kifayət qədər inandırıcı olmadığına görə kənara qoysaq, onda quşların nəğməsindən başqa bir şey qalmır. Əlbəttə, insan musiqi səsləri istehsal edən yeganə məxluq deyil və həmin imtiyazı quşlarla bölüşür, amma bu faktın etiraf edilməsi bizim aşağıdakı tezisimizə heç bir təsir göstərmir: materiyanın xassəsi olan rəngdən fərqli olaraq, musiqi səsləri – istər insanda olsun, istər quşlarda – cəmiyyətin xassəsidir.
Quşların “nəğməsi” dilə yaxın bir şeydir, çünki ifadəyə və ünsiyyətə xidmət edir. Beləliklə, musiqi səsləri mədəniyyətin yeganə təzahürü olaraq qalır. Bu, bir növ təbiətlə cəmiyyət arasında ayırıcı xətdir, amma artıq insanla heyvan arasında bir o qədər aydın ayırıcı xətt kimi çıxış edə bilmir.

Çevirəni: Məsiağa Məhəmmədi

Bəxtiyar Muğanoğlu. KƏLBƏCƏR

2009-11-12T04:48:00.007+04:00

Müdrik babaların miras qoyduğu,
Necoldu qeyrəti, arı, Kəlbəcər?!
Uca dağlarında bayquş banladı,
Çapıldı, talandı varı, Kəlbəcər.

Tapdağı olmusan yağının, yadın,
Külüngünün səsi gəlmir Fərhadın.
Vətəndən didərgin düşmüş övladın,
Qan ağladı səndən sarı, Kəlbəcər.

Qaçqına, köçkünə döndü hər kəsin,
İdrisin, Qəmkeşin ucaltmır səsin,
Yaqubun oxumur “Mənsuriyyə”sin,
Susubdur kamanı, tarı, Kəlbəcər.

Sazla haray-həşir salır Ədalət,
Şəmşir yata bilmir məzarda rahət,
Dünyadan həsrətlə köçdü Sücaət,
Bəhməni itirmə barı, Kəlbəcər.

Xocalı talandı, Şuşa da yandı,
Göyçənin fəryadı ərşə dayandı.
Muğanoğlu deyər, ölləm, amandı,
Çağır gəlsin dostu, yarı, Kəlbəcər!

Güntay Gəncalp. BORÇALI

2009-11-11T12:56:00.002+04:00

Könlüm saz havası istədiyində,
Gözlərim önündə durur Borçalı.
Bu qürbət diyarda yorğun ruhuma,
Sazınla, sözünlə buyur, Borçalı.

Qəlbimin içində bir saz havası,
Duyğudan hörülmüş sevda yuvası,
Saraclı obası, Xındı dünyası*,
Göstərmişdir səni məğrur, Borçalı.

Bir gün Ərdəbildə, bir gün Təbrizdə,
Daima var oldun ürəyimizdə,
Nə qədər həsrət və kədər var bizdə,
Alıb da sazınla duyur, Borçalı.

10.11.2009
Finlandiya
_______
Saraclı və Xındı Borçalının böyük ozanları olmuşlar.

İKİ ŞAİR, İKİ ŞEİR – 2

2009-11-10T08:08:00.004+04:00

Zaman Paşazadə. AĞAC

Dallanmış, budanmış bir ağacam.
Ucun tutub ucuzluğa ucalmış
bır ağac!
Nə kəndir bağlanacaq budağım var,
nə yaşam duyuracaq yarpağım.
Köküm hardasa unudub məni
və calaqlanıb yelpənəklər kötüyünə!
Və sən
ətəyimdə torpaq çərtərək,
cücərirsən çiçək-çiçək.

Hələ bəlli deyil
quş əkməyimisən?
Çinarmısan?
Almamısan?
Nəsən, nəsən,
nəyin nəsisən?!
Kölgə‎si sehirli çinarlığın da məni maraqlandırmır.
Qızıl almalığın da mənə gərək deyil.
Göyərirsənsə,
sarmaşıq ol;
sar məni,
sarıl mənə.
Əl atıb ucalacağın heykəl məndən
və mənə yaşam verəcək yarpaq səndən.
Dirək məndən,
bayraq səndən.

Qadir Cəfəri. ŞEİR

Günəş gülümsəmirsə də, sevgilim,
bircə sən gülümsə.
Yetər ki, onda
gülümsəyər bağçamızda çinarlar,
çinarda sığırçınlar.
Dəniz gülümsəmirsə də, sevgilim,
təkcə sən gülümsə,
akvariumdakı balıqlar baxıb uzünə
gülümsəyəcəklər,
gözlərində dənizi görəcəklər.
Ormanlar gülümsəmirsə də, sevgilim,
təkcə sən gülümsə,
yellər çalacaq ormanda sevinc mahnısını
və titrək-titrək
oynayacaqlar yarpaqlar.
Torpaq gülümsəmirsə də, sevgilim,
təkcə sən gülümsə,
bitkilər bitəcək sənin gülüşlərindən,
sehirli lobya birisi.
Onda çıxıb
öldürəcəyəm günəşi dustaqlamış qara divləri,
sonra buludlanacağam,
yazın isti nəfəsini eşidəcək ormanlar.
Və bunların hamısı sənin gülüşündən bitəcək,
sadəcə gülüşündən.

Qaynaq (ərəb əlifbasında):
http://www.uchluk.blogfa.com/post-6.aspx
http://www.qaranfil.blogfa.com/post-58.aspx

ƏHMƏD CƏFƏROĞLUNUN ƏDƏBİYYATŞÜNAS OBRAZI

2009-11-09T14:55:00.002+04:00

Müstəqillik dönəmində cəmiyyətimizdə baş vermiş köklü ictimai-siyasi dəyişikliklər ədəbiyyat və ümumən mədəniyyət tariximizin bir sıra mühüm problemlərinə yenidən baxılmasına, həmçinin məlum ideoloji qadağalar nəticəsində uzun müddət araşdırmadan kənarda qalmış sahələrin tədqiqata cəlb olunmasına şərait yaratmışdır. Belə sahələrdən biri də müəyyən tarixi-siyasi səbəblərdən Azərbaycanı tərk etmək məcburiyyətində qalmış sənətkarlar və ədiblər tərəfindən yaradılan mühacirət ədəbiyyatıdır. Uzun illər hətta mütəxəssislərə də naməlum qalmış bu ədəbiyyatın öyrənilməsi və geniş ictimaiyyətə çatdırılmasının əhəmiyyəti özlüyündə aydındır. Belə ki, harada meydana çıxmasından asılı olmayaraq, hər hansı xalqın nümayəndələri tərəfindən yaradılmış ədəbi-bədii nümunələr həmin xalqın mənəvi irsinin ayrılmaz tərkib hissəsidir və onun öyrənilməsi ən azı həmin ədəbi irs haqqında təsəvvürün düzgünlüyü və bütövlüyü üçün zəruridir. Təbii ki, bu ədəbiyyatın öyrənilməsində ən vacib iş onun başlıca nümayəndələrinin ictimai fəaliyyətinə, elmi-ədəbi yaradıcılığına dair xüsusi, dərin və hərtərəfli araşdırmaların həyata keçirilməsindən ibarət olmalıdır.
Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatının ictimai və pedaqoji fəaliyyətinin zənginliyi və genişliyi, elmi yaradıcılığının miqyası və məhsuldarlığı baxımından bu cür xüsusi tədqiqatlara layiq simalarından biri Əhməd Cəfəroğludur. Dövrünün ictimai-siyasi təlatümləri nəticəsində gənc ikən vətəndən ayrı düşmüş, qürbətdə şərəfli həyat yolu keçmiş Əhməd Cəfəroğlu (1899-1975) XX əsr Azərbaycan ictimai, elmi və ədəbi fikir tarixinin ən görkəmli nümayəndələrindən biri sayılmalıdır.

Həyatının əsas hissəsini doğma yurdundan uzaqlarda keçirsə də, Ə.Cəfəroğlu bir an belə Azərbaycanın siyasi və mədəni həyatına biganə qalmamış, xalqının dilinə, ədəbiyyatına, tarixinə, etnoqrafiyasına saysız-hesabsız elmi əsərlər həsr etməklə, çoxlarına nümunə ola biləcək bir şəkildə öz milli borcunu yerinə yetirmişdir. Təəssüf ki, bütün varlığı ilə torpağına bağlı olan bu böyük şəxsiyyətin adı uzun illər yasaq edilmiş, ara-sıra ancaq “düşmən” kimi xatırlanmışdır. Dünya elmi dairələrində yaxşı tanınan Ə.Cəfəroğlunun adı yalnız son illərdə öz vətənində də tez-tez anılmağa başlamış, onun haqqında dövri mətbuatda məqalələr dərc edilmiş, elmi konfrans və simpoziumlarda məruzələr oxunmuşdur. Lakin əsasən tanıtma və təqdimat xarakteri daşıyan bu məqalə və məruzələr Ə.Cəfəroğlunun elmi-ədəbi və publisistik irsinin həqiqi öyrənilməsi üçün olsa-olsa zəmin və təkan rolunu oynaya bilər. Bu mənada alimin çoxşaxəli yaradıcılığının dərindən öyrənilib qiymətləndirilməsi və öz xalqına çatdırılması çağdaş elmimiz qarşısında duran mühüm və təxirəsalınmaz vəzifələrdən biri sayılmalıdır.
Onu da deyək ki, özlüyündə bu, heç də asan vəzifə deyildir. Belə ki, ensiklopedik zəkaya və heyrətamiz erudisiyaya malik Ə.Cəfəroğlunun yaradıcılığı olduqca müxtəlif elm sahələrini əhatə edir. Və bu irsin həqiqi mənada öyrənilməsi və qiymətləndirilməsi həmin elm sahələrində çalışan mütəxəssislərin birgə səyləri ilə mümkün ola bilər. Ə.Cəfəroğlunun ədəbiyyatşünaslıq sahəsindəki əsərlərinin tədqiqi də gələcəkdə həmin vəzifənin həllini asanlaşdıra biləcək bir addım kimi əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan Azərbaycan türkologiyasının gənc və perspektivli nümayəndələrindən olan filologiya elmləri namizədi Elşən Əbülhəsənlinin oxuculara təqdim edilən monoqrafiyasının elmi dəyəri əsla şübhə doğurmur.
Monoqrafiyanın əsas məqsədi Ə.Cəfəroğlunun ədəbiyyatşünaslıq sahəsindəki əsərlərinin, ilk növbədə, Azərbaycan ədəbiyyatına dair tədqiqatlarının öyrənilməsindən ibarətdir. Bu məqsədə nail olmaq üçün müəllif Ə.Cəfəroğlunun ədəbiyyatşünaslıq irsini mövzu və problematika baxımından qruplaşdırmış, onun həmin sahədəki yaradıcılığının diapazonu barədə dolğun təsəvvür yaratmış, hər bir tematik qrup çərçivəsində alimin başlıca əsərlərini nəzərdən keçirərək, təhlil etmiş və son nəticədə Ə.Cəfəroğlunun bir ədəbiyyatşünas kimi əsaslandığı metodoloji prinsipləri, nəzəri müddəaları və tədqiqat üsullarını müəyyənləşdirmişdir. Diqqətəlayiq cəhətlərdən biri də budur ki, E.Əbülhəsənli ədəbiyyat tariximizin bu və ya digər məsələsi ilə bağlı Ə.Cəfəroğlunun mövqeyini və gəldiyi nəticələri müasir Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığının nailiyyətləri baxımından qiymətləndirərək, onların yeni və özünəməxsus cəhətlərini aşkar etməyə cəhd göstərmişdir. Bu isə öz növbəsində Ə.Cəfəroğlunun ədəbiyyatşünaslıq elminə töhfəsini və onun bu sahədəki irsinin nəzəri və praktik əhəmiyyətini aydınlaşdırmağa imkan verir.
Beləliklə, monoqrafiya Ə.Cəfəroğlunun ensiklopedik səciyyəli elmi yaradıcılığının bir qolu barədə tam və ətraflı təsəvvür yaradır. Eyni zamanda burada, ilk dəfə olaraq, Ə.Cəfəroğlunun tərcümeyi-halı, ictimai, pedaqoji və elmi fəaliyyəti barədə mövcud məlumatlar sistemləşdirilib ümumiləşdirilir, onun həyat və yaradıcılığının bütöv mənzərəsi verilir. Bir sözlə, müəllif oxucuların gözləri qarşısında Ə.Cəfəroğlunun ədəbiyyatşünas obrazını canlandırmağa nail olur.
Fikrimizcə, E.Əbülhəsənlinin bu kitabı Ə.Cəfəroğlunun ədəbiyyatşünaslıq irsinin hərtərəfli təhlilini verməklə, onun bütövlükdə elmi yaradıcılığına dair gələcək elmi araşdırmalara əhəmiyyətli kömək göstərəcəkdir. Bundan əlavə, Ə.Cəfəroğlunun müxtəlif mövzulu ədəbiyyatşünaslıq əsərləri haqqında monoqrafiyada çıxarılan nəticələr müvafiq problemlər ətrafında aparılan araşdırmalarda istifadə oluna bilər. Nəhayət, kitabın ehtiva etdiyi material və onun müddəaları Azərbaycan mühacirət ədəbiyyatı haqqında tədqiqatlar üçün xüsusi önəm kəsb edir.

(Filologiya elmləri namizədi Elşən Əbülhəsənlinin “Əhməd Cəfəroğlunun ədəbiyyatşünaslıq irsi” adlı kitabına (Bakı, “Azərnəşr”, 2006) ön söz)

İKİ ŞAİR, İKİ ŞEİR

2009-11-07T09:02:00.017+04:00

Seyid Cavad Əbuturabi. NİYƏ GƏLİRSƏN?!

Eşitdim gəlirsən yoxlamağıma,
Bu soyuq ocağa niyə gəlirsən?!
Gəlmə, gəlməyinə razı deyiləm,
Yoxu yoxlamağa niyə gəlirsən?!

Bənzərəm dənizdə sınıq beləmə,
Düşmüşəm girdaba, batmışam qəmə.
Arzumun əkini gedib vəğəmə,
Batmışam alağa, niyə gəlirsən?!

Uca dağdan dımırlanan daş kimi,
Qara gözdən yerə süzən yaş kimi,
Başından sallanan uzun saç kimi,
Düşmüşəm ayağa niyə gəlirsən?!

Obası dağılan yiyəsiz dağam,
Ceyranı ovlanan ovsuz ovlağam,
Gözəsi quruyan susuz bulağam,
Qurumuş bulağa niyə gəlirsən?!

Dilim qıfıllıdır, dodağım dağlı,
Qollarım cidarlı, qıçım badağlı,
Pozulan bağlar tək qapısı bağlı,
Pozulan bir bağa niyə gəlirsən?!

Ağacda çürüyən sınıq budağam,
Eldən alahıyam, yardan uzağam,
Başmağı cütlənmiş gedər qonağam,
Qonaq bir qonağa niyə gəlirsən?!

Dünən tanış idim, bu günü yadam,
Boyaq kimi yaddan çıxan bir adam,
Savalan şairi, qoca Cavadam,
Bayağam, bayağa niyə gəlirsən?!

Yusifəli Güldəstə (Qoca). ALLAH!

Min bir dərdi şələlədim,
Cınağıma çatdım, Allah!
Vətən boyda bir nisgili,
Öz sevgimə qatdım, Allah!

Susadılar al qanıma,
Çatlar düşdü dabanıma,
Daş atdılar ünvanıma
Başı qalxan tutdum, Allah!

Bu yaşamsa, ölüm nədi?
Qeyrət dişim dil çeynədi.
Yaladım, yaram göynədi,
Qara qanlar uddum, Allah!

Yuyulmadım sellər ilə,
Əyilmədim yellər ilə,
Namərd dostun əllərilə
Böhtanlara batdım, Allah!

Qoca tək doldum günaha,
Taleyimdən sındım daha,
Bu dünyanı ucuz-baha,
Bir manata satdım, Allah!

Qaynaq (ərəb əlifbasında):

http://javad-abootorabi.blogfa.com/

http://golargoja.blogfa.com/

KÖHNƏ BİR HEKAYƏT

2009-10-29T09:32:00.009+04:00

Bəlx şəhərinə yolu düşən bir müsafir görür ki, camaat diri bir kişini tabuta qoyub qəbiristanlığa tərəf aparır, o biçarə də hey qışqırıb-bağırır, Allahı və peyğəmbəri şahid çağırır, and-aman eləyir ki, “vallah, billah, mən diriyəm, siz necə məni torpağa tapşırmaq istəyirsiniz?!”
Amma tabutun arxasınca gedən bir neçə molla ona əhəmiyyət vermədən camaata üz tutub deyir: “Məlun köpəyoğlu yalan danışır, ölüb!”

Heyrətdən quruyub qalmış müsafir nə baş verdiyini soruşur. Ona deyirlər: “Bu kişi varlı bir tacirdir, varisi də yoxdur. Bir müddət əvvəl səfərdə olduğu zaman dörd nəfər Bəlx qazısının hüzurunda onun ölümünə şəhadət verdi, qazı da bunu təsdiq elədi. Sonra şəhərin mötəbər adamlarından biri onun arvadını aldı, başqa birisi də mal-dövlətinə sahib çıxdı. İndi bu kişi öləndən sonra qayıdıb diri olduğunu iddia edir. Amma dörd nəfər mömin və ədalətli şəxsin şahidliyi qarşısında bir nəfər fırıldaqçının iddiası eşidilə və qəbul oluna bilməz. Ona görə də qazının hökmünə əsasən onu qəbiristanlığa aparırıq, çünki meyiti dəfn eləmək vacibdir və cənazəni saxlamaq şəriətə görə caiz deyil!”

Əhməd Şamlunun tərtib etdiyi “Küçə kitabı”ndan

Çevirəni: Məsiağa Məhəmmədi

Ərəstu Mücərrəd. BOYALAR RƏQSİ

2009-10-22T16:36:00.005+05:00

Tutuşur əski məzarların adsız baş daşı kimi gələn günlər, ağlımda. Anlam itir şüşə binaların örtülü pəncərələri arxasında və təpəli kəndlərin yanar yamaclarında saxsı kuzələrin ömrü boşuna ötür. Nə quyu, nə də ki su. Sönür bu yolların yalnız ulduzu da və qırmızı dənizin dalğaları susur. Kimə söykənəcək bu küləklər, indi ki itirilmiş tüfənglərin tətikləri çəkilməyəcək bir daha və atılmış sevgi yollar ayrıcında bölünəcək.
Tutuşur əski məzarların adlım meyitlərinin hayı başımda və dolur havaları yalın ayaqlarıma. Qaçımmı özümdən, yoxsa plyajların sevinc köpüyü püskürəcək sabahına, dayanımmı?!

Deyil, mən inanmamışam boyaların alovlu rəqs eləmədiklərinə, mən inanmamışam büllur səslərin endiklərinə. Sönərsə də yapayalnız ulduz və susarsa da qırmızı dalğalar, yenə qızaracaq batı uzaqları və tətiklər çəkiləcək şar topları havaya atılırkən sevinc partlayışında. Bax, plyajlar köpüklənir və boyalar rəqsə gəlir, görmürsən?!

Qaynaq (ərəb əlifbasında): http://www.yenilik.blogfa.com/post-172.aspx

P.S. Bu yazı Sima Ənnağının istəyi nəzərə alınaraq, latın qrafikasına keçirilmişdir – M.M.

Rza Bərahəni. TƏBRİZ ŞEİRLƏRİ

2009-10-06T07:26:00.006+05:00

Xəbər verildiyi kimi, dünya şöhrətli yazıçı Rza Bərahəni bir qrup Güney Azərbaycan ziyalısı ilə birlikdə Bakıda səfərdədir. Bu münasibətlə böyük yazıçının doktor Əli Qərəcəlu tərəfindən dilimizə tərcümə olunmuş “Təbriz şeirləri” silsiləsini müəyyən redaktə ilə latın qrafikasına çevirib sizlərə təqdim edirəm.

1.
Qadınların başından çadralarını qaçıran
yaşıl bir yel
və əziz bir xatirə.
Sən hələ
ordasan
ki, iyirmi il qabaq Təbrizin o küçəsində idin.
Yunusu udan
balıqdır
çadra.

2.
Mənim xalqım
səmimiyyətlə dua oxumuş,
səmimiyyətlə
tüfəng
ələ alıb savaşmış;
tüfəng
illər boyu
əlində idi illər boyu.
İndi
qorxusu yox
əgər
sükut eləmişsə;
çünki
ayağa qalxdığında
baharın uca ağaclarına bənzəyəcək
ki, çiçəklənir,
gül açır
və ürək
irilikdə
meyvələr də verir
səmimiyyətlə.

3.
Gecə yarısı
təpə başında
qəhvəxanada
yoldaşlarımla
mən
Savalan balı
yedik.
Qulaq asdıq
kəndin
itlərinin hürüşlərinə.
Şeir oxuduq
və zindandan
danışdıq.
Kəsdi sözümüzü
qəhvəçinin ağlaması.
O,
türkcə cəh-cəh vuran xanəndəyə
qulaq asırdı;
Ki külək dalğalarında uzaqdan gələn irmaq səsi
kimi
gəlirdi.
Biz daha
heç
danışmadıq

4.
Səhərləri
qızarmış çörəyə bənzər Təbrizin.
Günortası
quzu kababına bənzər Təbrizin;
böyründə isti qan damlası ilə.
Axşamları
buz kimi vodkadır, yandırar;
belə ki, sən
bağıraraq evə gələrsən.
Və gecə yarısı
sanki bir qadındır pərqu balış tək;
başını üstünə qoymadan yatarsan.
Oyandığında
Təbriz işıq fəsillərinə bənzər.

5.
Sən ki Şərqin ilk inqilabını
güclü qolların üstündə qaldırdın,
Uca alnın daha da ucalsın, ey şəhər!
Ey hərəkətin cəhəti,
ey mənim davamım,
ey mənim köküm.
Günəş
düz sənin köksündən göyərir;
mən hətta sənin qəbiristanlıqlarını da sevirəm.

6.
Səndən danışanda
kağızım qurtarır;
mənə başqa bir kağız ver –
böyüklüyü göy qədər
ki, səndən yenə
başqa sözlər danışım.

7.
Yanında yaşamaq sənin
Günəşin yanında yaşamaq deyil,
ondan üstündür.
Uzaq yaşamaq
cəhənnəm kimidir;
daha yaman bəlkə də.
Ey mənim cənnətim, hansı şəhərin bacısısan
ki, şeirimi onun ayaqlarına səpim.

8.
Sənin adının musiqisi yanından
bir kişi keçir rəngbərəng bülbül qəfəsiylə
(səslə adımı, adımı səslə).
Müzəffəriyyə dalanında
xalçanın ipəyi dəli olub,
sındırıb sükutu, danışır;
sən ipək təsvirlərin dilisən
(səslə adımı, adımı səslə).
Rastaküçədə
su kranını açdı bir qadın;
heç zaman su vedrəyə tökülməmişdi bu sürətlə
(səslə adımı, adımı səslə).
Görünür divar üstündən
dəvənin boynu və hörgücü;
dəvələr hündür, divarlar qısa
(səslə adımı, adımı səslə).
Palçıqla suvanmış divarları belə şirinlətdi
qızlarının bal rəngli gözləri
(səslə adımı, adımı səslə).
Qardaşımdır mənim
kişnəyən at;
küçədən keçən tovuz
bacımdır mənim
(səslə adımı, adımı səslə).
Dəhrə
xırdaladı şişəyin sümüklərini;
o ətdən mən yazığa da verin bir tikə
(səslə adımı, adımı səslə).
Güləşir
meydançada “şir-balıq”larımız;
düşünür qadınlar onların qollarını
(səslə adımı, adımı səslə).
Dünyanın ən qalın kitabıdır
Ərk,
durub qarşımızda
bizim dik;
tarix sənsən
(səslə adımı, adımı səslə).
Çay qırağında
bir kişi
qaynatası ilə gəlir,
arvadı ilə gəlir,
atası ilə gəlir,
oğlu ilə gəlir,
anası ilə gəlir,
qızı ilə gəlir.
Yuxarı çıxır inqilab pillələrindən mənim elim;
Adın ulduzlarla dolsun, ey Təbriz,
(səslə adımı, adımı səslə).

9.
Çiçəklənən dan yeri
və büllur bülbüllər
və yoxsulluq, quduz yoxsulluq
sənin çöhrənin ətrafında
yarı tutulmuş Ay kimi daim dolanan
bir təzad.
Cavan bir qadına bənzərsən
gözəl,
rəna;
Ki əndamını köhnə paltarla örtmüş.
Xalqın bu məsəli necə də doğrudur burada:
xarabada yatan xəzinəyə bənzərsən.

10.
Yoldaş!
Şəhər!
Yeganə şəhər
Mənim üçün!
Orada bir balaca otaq var
Uzun, qədim, dolanbac küçələrə açılar.
Mən ilk qəzəlimi
O otaqda yazdım.
O balaca otağı mənim üçün saxla;
Ya da dərin bir qəbir qaz
qırmızı köksünün içində.
Bax, şairin cənazəsi
söz izdihamının
və ən seçkin şeirinin
çiynində gəlməkdə.
Yoldaş!
Şəhər!
Yeganə şəhər
Mənim üçün!

Farscadan tərcümə: Əli Qərəcəlu

Güntay Gəncalp. ALA İNƏK

2009-10-05T06:45:00.002+05:00

Ala inək gözümü dünyaya açdığım gündən qapımızda idi. Nə zamandan bizim yaşayışımızın bir parçası olduğunu xatırlamırdım. Ancaq qısır olmadan hər il doğar və qapımızı doldurardı danalarla. Hələ onun süd-qatığının bizim yemək qaynağımız olduğunu demirəm. Bu şəkildə ala inək hamımızın sevimlisi olmuşdu. Axşamçağı və gün doğarkən, anam gözəl şərqiləri ilə ala inəyimizi sağar, mən də onun yavru buzovunun başına ip salıb tutardım gözünün önündə. Ala inək balasını yalayıb, özəlliklə buzovun boynunun tüklərini sanki dili ilə darardı. Yavru buzov məst olardı anasının onun boynunu yalamasından. Mən də alışmışdım bu gözəlliyə. Anamın əlində bayda şərqi söyləyib inək sağması, ala inəyin yavrusunu yalaması, günbatan çağı və gündoğan çağının oluşdurduğu əsrarəngizlik. Sağım bitdikdən sonra buraxardım buzovu, təpilərdi anasının qıçının arasına və başlardı əmməyə. İndi isə əl çatmaz bir xəyal kimi gəlir mənə o xoşbəxt həyatım.

Bir yaz günü idi. Hər tərəf yam-yaşıl, zəmilər, sarıbaş şüvərənlər yavaşça əsən küləyin təsirindən dalğalanırdı. Yenə də anam ala inəyi sağdı. Buzov anasını əmib, həm də həsrət gedərdi. Buzovu anasından ayırıb öz yerinə apardım. Ala inək də digər mallarla bir yerdə örüşə aparıldı. Bir neçə yavru buzovları özümüzlə çalışdığımız tarlaya apardıq. Orada yumşacıq tər otlardan dərib atırdıq buzovların qabağına, yeyirdilər. Buzovlarımın bəzən də boynuna sarılıb üzlərindən öpürdüm. Anam da mənə “oğlum, sən ki buzovları belə çox sevirsən, indi gör mən səni necə, nə qədər sevirəm. İnşalla, bir gün öz uşağın olduğunda mənim dediklərimi anlarsan” – deyirdi. Qonşuların tarlasına girməsinlər deyə, buzovlarımızı ayaqlarından iplə bağlamış, ipin də bir ucunu yerə basdırılmış dəmir mıxa düyünləmişdik.
Günorta çağı idi. Adətən günorta çağında evdən gətirdiyimiz yeməyimizi yeyib, sərin su və ayran içdikdən sonra kaldarlardan düzəltdiyimiz kölgəciyin altında uzanıb 10-15 dəqiqə gözümüzü yumub yorğunluğumuzu çıxardıqdan sonra yenidən tarlada çalışmağa başlardıq. O yuxuların dadı, ləzzəti başqa idi. İndi artıq o zamankı kimi yatmaqdan ləzzət ala bilmirəm.
Anamla bərabər kölgəciyin altında uzanmışdıq ki, buzovların bağırtısına diksinib yuxudan oyandıq. Qurd!. Qurd buzovlarımıza saldırmışdı. Qurd bizi görər-görməz qaçdı. Ancaq ala inəyin balasını boğazından yaralamışdı. Qaçaraq buzova yaxınlaşdıq. Boğazından qan fışqırırdı. Anam: “Orağı gətir, başını kəsək, artıq bu diri qalmaz” – dedi. Anam əlləri əsə-əsə buzovun başını kəsdi. Ağlayaraq, durumu seyr edirdim. Buzov dostum çabalayaraq, can verdi. İçim yanırdı sanki.
Başqa buzovları önümüzə alıb, ala inəyin yavrusunun cənazəsini də eşşəyin üstünə yükləyib, axşam evə getdik. Anam gəlinimizə: “Buzovu qurd parçaladı. Ətindən yemək bişir” – dedi. Gün batmışdı artıq. Bütün inəklər örüşdən gəlmişdi, həyətimizdə sağılırdılar. Ala inək çox narahat görünürdü. Quyruğunu tez-tez tərpədib, qulaqlarını gözləri baxan tərəflərə yönəldib, yavrusunu görmək istəyirdi. Anam başqa inəkləri sağdı. Bu dəfə ala inəyi özəlliklə ən sona saxlamışdı. Ala inək ilk dəfə balası gözünün önündə olmadan sağılacaqdı. Ancaq imkan vermədi. Ayaqlarını yerə çırpıb mələyirdi. Axşam inəyi sağa bilmədi anam. Ala inək sabaha qədər mələdi qapıda. Gecə anam buzovun dərisinə saman doldurdu. Sonra da dərinin boş yerlərini tikdi. Sabah yenidən ala inəyi sağmaq istərkən, içi samanla dolmuş balasının dərisini qoyduq ala inəyin önünə. Dəri hələ qurumadığı üçün balasının qoxusunu ala bilirdi. Ala inək başladı balasının içi samanla dolmuş dərisini yalamağa. Anamın gözlərindən yaş axırdı. Anam gözəl səsi ilə yas bayatıları söyləyərək, inəyi sağmağa başladı:

Əzizim üzgün ağlar,
Qaş-gözü süzgün ağlar.
Balası ölmüş ana,
Bir gülsə, yüz gün ağlar.

Ala inəyin gözlərindən yaş sel kimi axırdı. Bir tərəfdən buzovun ölməsi, bir tərəfdən ala inəyin göz yaşları və bir tərəfdən də anamın həzin şərqisi ruhumu elə sarmışdı ki, hönkür-hönkür ağlamağa başladım. Anam mənim ağlamağımı duyduğunda səsini kəsdi. Ancaq anamın göz yaşlarının sağdığı südün içinə damladığını görürdüm.
Anam ala inəyi sağdıqdan sonra gəlib mənim boynuma sarıldı: “Ağlama bala, nə edə bilərik? Yavaş-yavaş unudulacaq. Çox üzülmə!” – dedi. Buzovun ətindən yemək hazırlamışdılar evdə bacılarım və gəlinlərimiz. Ancaq kimsə yemədi. Ala inəyin kədəri bağrımızı sarmışdı. Onun balasının ətini necə yeyə bilərdik?! Kədər evimizi bürümüşdü. Bizim qapımızı bərəkətlə dolduran ala inəyin dərdini necə bu tezliyə unutmaq olardı? Anam üzünü gəlinlərimizə tutub: “Buzovun ətini yeyə bilməyəcəyik. Qalıb xarab olar. Günahdı. Sabah aparın verin qonum-qonşulara. Savabdır” – dedi.
Təkrar gecə olmuşdu. Qəm içində yatmışdıq. Ancaq nə yuxu?! Yuxum gəlmirdi. Anam əlini uzadıb saçlarımı oxşayaraq: “Mənuş (Güntay), gəl yanımda yat bu gecə, sarıl boynuma, yavrum. Ağlama, keçər gedər” – dedi. Sanki anam içimdən keçənləri bilmişdi. O gecə gerçəkdən də anamın boynuna sarılıb yatmaq istəyirdim. Anama: “Ana, kürəyimi qaşı! Əllərinlə kürəyimi qaşı, rahatlanıram onda” – dedim. Anamın əlləri kürəyimdə gəzişdikcə ruhum bilinməz uzaqlıqlarda uçurdu. Ağır acı içində yuxu alıb aparmışdı bizi.
Yuxumda gördüm ki, ala inək dil açıb. Ala inək dil açmış, mənimlə danışırdı. Kəndimizin üst tərəfindəki örüşdə ala inək sağ böyrü üstündə uzanmış, ölürdü. Ancaq danışa-danışa ölürdü. Gözlərini qırpmırdı. İri gözlərindən yaş axaraq mənə: “Mənim balamı hara apardın? Onu məndən niyə ayırdın? Mən artıq onsuz yaşaya bilmərəm. O, mənim son yavrum idi. Son doğuşum. Yavrum....yavrum...” – deyirdi.
Yuxudan oyandım. Əllərim titrəyirdi. Yanımda anam hələ yuxuda idi. Bir az kənarda atam xoruldayırdı. Dışarı çıxdım. Hava gözəl, göydə sonsuz ulduzlar parıldaşırdılar. Ala inəyimizin yanına getdim. Başqa inəklərdə olan rahatlıq ala inəkdə yox idi. Ala inəyi bir az tumarladım. Boynunu çevirib mənə baxırdı. Belə kədərli və bədbəxt baxışların qarşısında dözmək nə qədər də çətinmiş! Təkrar geri dönüb anamın yanında uzandım.
Gün doğmuşdu. Təkrar ala inəyin dərisinin içinə saman doldurulmuş yavrusunu gözlərinin önünə qoyaraq, sağmağa başladı anam. İnəkləri sağıldıqdan sonra hamısını örüşə aparacaqdım. Ala inək yeriyə bilmirdi. Arxada qalmışdı. Digər inəklər kəndin heyvanlarına qatılıb uzaqlara otlamağa getdilər. Ala inək geri qalmışdı.
Tam oraya çatmışdıq. Mənim yuxumda gördüyüm yerə çatmışdıq. Ala inək tam oraya çatdığımızda sağ böyrünün üstündə uzandı. Yaş axan iri gözlərini mənə zilləyib can verməyə başladı. Ölürdü. Fikirləşdim ki, indi yuxumda gördüyüm kimi dil açıb danışacaq. Ancaq danışmadı. Gözləri mənə zillənmiş şəkildə can verdi.

28.09.2009

Ziba Kərbasi-Təbrizli. İSTƏYİRƏM

2009-09-12T09:54:00.002+05:00

Aşiqəm, sevgili yaar istəyirəm,
Eşqi də biqəraar istəyirəm.

Soyunam da bu qaranlıqdan tam,
Eşqi mən ol ki vaar, istəyirəm.

Sevgilərlə içi dolmuş yaşayış,
Onu mən sanki bahaar istəyirəm

Zülmətin öldüyü gün yaasında,
Ölümün kəndini zaar istəyirəm.

İştə çılpaqlığımı örtmək üçün,
Məxməli rəngli bahaar istəyirəm.

Mutluluqdan dənizə çevrilərək,
Yanımda sevgili yaar istəyirəm.

Sona varsın da intizar bitsin,
Yox deyil, mən onu vaar istəyirəm.

Qaralardan ürəyim bezgindir,
Qırmızı laləyi-zaar istəyirəm.

Çevirən: GÜNTAY

Səməd Mənsur. SÖYÜŞÜN

2009-09-06T09:51:00.006+05:00

Söyüşün, ey “nəcib”lər, söyüşün,
Fəxri-millət “ədib”lər, söyüşün!

Söyüşün, görsənə şücaətiniz,
Söyüşün, vazeh ola qeyrətiniz,
Söyüşün, kəşf ola kəramətiniz,
Söyüşün artıq ola hörmətiniz.
Söyüşün, ey “nəcib”lər, söyüşün,
Fəxri-millət “ədib”lər, söyüşün!

Çünki yoxdur bir özgə zəhmətiniz,
Həcv satmaq olub ticarətiniz.
Pul qazanmaq olarsa niyyətiniz,
Gərək hökmən ola rəqabətiniz.
Söyüşün, ey “nəcib”lər, söyüşün,
Fəxri-millət “ədib”lər, söyüşün!

Yazılar aləmin bazar eləyin,
Yalanı, böhtanı şüar eləyin,
Bir-birin səhnədən kənar eləyin,
Nə xəcalət çəkin, nə ar eləyin.
Söyüşün, ey “nəcib”lər, söyüşün,
Fəxri-millət “ədib”lər, söyüşün!

Hər kimin xılt olarsa xunində,
Şübhə yoxdur onun cünunində,
Nə ola kuzənin dərunində,
Əsəri görsənir bürunində.
Söyüşün, ey “nəcib”lər, söyüşün,
Fəxri-millət “ədib”lər, söyüşün!

1915-ci il

Güntay Gəncalp. QARTAL

2009-09-05T12:53:00.007+05:00

Qartal 70 il yaşayır. Ancaq 40 yaşına gəldiyində, onun dimdiyi uzanıb əyilir. Beləliklə də, dimdiyi ilə ovlaya bilmir. Yenə də 40 yaşına gəldiyində, dırnaqlarının arasında başqa ətlər də ortaya çıxır. Dırnaqları ilə ovları qaldıra bilmir. Qanadlarının da arasında köhnə lələklər böyüyür, qoymur qanadları açılsın. Ona görə göylərin dərinliyində uça da bilmir.
Bu problemləri həll etmək üçün qartal 150 gün bir uca dağın başında tək qalır.

Dimdiyini o qədər daşa çırpır ki, qan axa-axa dimdiyi yerindən qopur. Sonra da başlayır ayaqlarındakı artıq əti sökməyə. Bütün ayaqları qana bürünür. Ayaqlarındakı artıq əti də qopardıqdan sonra qanadlarını yolmağa başlayır. Qopan qanadlarının yerindən qan axmağa başlayır. Oturduğu qayanın üstü qartalın qanı ilə boyanır.
Bu işi qartal 150 gün içində edir. 150 gündən sonra yeni həyat haqqını qazanır və 30 il də yaşayır...
Bəzən yaşaya bilmək üçün qartal kimi bəzi şeyləri söküb atmaq gərəkir.

Seyid Heydər Bayat. QIRX ANLAMLI SÖZCÜKLƏR

2009-09-05T09:34:00.006+05:00

Çilləxana altı şəhərdə
sevişib savaşan,
susadığım Səid Mətinpura

Üç boyutlu təsvirlər, qırx anlamlı sözcüklərə gizləndi
səni sevdiyim gövhər
və səhər namazları
savab yazan mələklər belə
səni ağladılar
səccadəm üstünə.

Tarla-tarla susdum səni
Quyu-quyu söylədim.
Sükutum bağırdı səni
gələn nəsillərə.

Bloq-bloq kament gəzdi adın
qəzetələr
ən böyük titrdən boyun qaçıranda.

Tarla-tarla susdum səni
quyu-quyu söylədim.
Sükutum bağırdı səni
gələn nəsillərə
susadım sənə
tufan əsdi şeirimin qafiyələrinə
taqqa-tax, tax-tax
qapılar çırpındı yeddi şəhərdə
abdallar yol itirdilər
və Xoca Əhməd Yəsəvi
riyazət məzarından
ayağa qalxmadı.

Hafiz Şirazi. QƏM YEMƏ!

2009-08-28T09:14:00.010+05:00

Yusifi bir gün görər bağrında Kən´an qəm yemə!
Hüzn evi ən son olar tam bir gülüstan qəm yemə!

Dərdə batmış könlüm, heç əndişələnmə, bilmiş ol,
Buu düzənsizlik tapar bir nəzmi-asan qəm yemə!

Ömr yaazı gəldiyində gül-çiçəkdən bir çələng,
Baaşına hörümüş olarsan mürği-xoşxan qəm yemə!

Gər bizim istək yolunda sürmədi çərxi-fələk,
Hər zaman bir yöndə getməz çərxi-dövran qəm yemə!

Gəl umudsuz olma, çün vaqif deyilsən qeybdən,
Pərdə arxaasında vardır sirri-pünhan qəm yemə!

Kə´bə eşqilə biyabanlarda sən düşsən yola,
İncidərsə caanını xari-müğilan qəm yemə!

Ey könül, sellər sökərsə varlığın ərkanını,
Rəhbərin Nuhdursa, tüğyan etsə tuufan qəm yemə

Yar yolunda biz rəqiblərdən nələr çəkdik, nələr,
Həpsini yaxşıı bilir ol hali-gərdan qəm yemə.

Gərçi mənzil çox xətərli, məqsəd olmuş çox uzaq,
Bilmiş ol kim, hər yol iiçin vardı paayan qəm yemə!

Sərt qaranlıqlarda, fəqr iiçində ömrün keçsə də,
Hafizaa, virdin sənin olmuşsa Quran qəm yemə!

Tərcümə etdi: GÜNTAY GƏNCALP

”TANRI BÜTÜN DÖVRLƏRİN ƏN BÖYÜK ROMANIDIR”

2009-08-28T09:04:00.004+05:00

RZA BƏRAHƏNİYƏ ON SUAL

- Həyatın mənası nədir?
- Həyat özü-özlüyündə mənasızdır. Həyatın anlamı bizim ona nə məna verməyimizdən asılıdır. Misal üçün, sevgisiz bir həyat mənasızdır.
- Xoşbəxtlik və bədbəxtliyi necə anlayırsınız? Sizə görə, insanın xoşbəxtlik və bədbəxtliyinin son həddi nədir?
- Mən gözəlliyin surətini sinəmin üstünə qoyub ölmək istəyirdim. Ancaq olmadı, varlıq bundan da xəsis imiş. Həssas adamın duyduğu ağrı tükənməzdir. Xoşbəxtlik sevdiyin bir insanın yanında azad yaşamaqdır, yəni röya. Bunun əksi isə kabusdur.
- Fatalizm, yoxsa iradə azadlğı? İnsanlar istər fərdi, istər kollektiv baxımdan öz talelərinin yaradıcısıdır, yoxsa öncədən müəyyənləşmiş və qaçılmaz bir taleyin əsiridir?
- İnsanın dünyaya gəlişi öz əlində deyil, müəyyən qədər məcburidir. Amma insan ehtiyatlı olub ölümünü gecikdirə bildiyi üçün körpəlik, uşaqlıq, dəlilik, qocalıq və məhbusluq istisna olmaqla, fərdi və ictimai anlamda öz taleyinin qurucusudur. Özünü qabaqcadan yazılmış və qaçılmaz bir taleyin əsiri bilən insan əslində hərəkət edən ölüdür.

- İnsan cəmiyyətinin gələcəyini necə görürsünüz: yüksəliş, yoxsa süqut? Bəşəriyyətin gələcəyi ilə bağlı optimistsiniz, ya pessimist?
- Sualın birinci hissəsinin cavabı: yüksəliş. İkinci hissənin cavabı: optimist. Amma həm sual, həm də təbii ki, cavab çox mücərrəddir.
- İnsanlığın bütün qayələri və idealları içərisində sizin həyat fəlsəfənizi ifadə edən hansıdır?
- Fikir müxtəlifliyini qoruyub saxlamaqla, başqaları ilə bərabər yaşamaq. Bu zaman başqalarından da bərabərliyi fikir müxtəlifliyi ilə birgə istəməyi gözləmək . Bu, sosializmin bir növüdür, intəhası onun indiyə qədər gördüyümüz növlərindən yox.
- Tanrı nədir?
- Tanrı bütün dövrlərin ən böyük romanıdır.
- Ölümə necə baxırsınız?
- Ölüm mənə necə baxırsa, elə. Əslində heç baxmır da. Həm də ölüm bu tərəfdə var, ölməyin o tərəfində ölüm yoxdur. Mənim ölümüm ölümümlə ölür.
- Ədalətə necə tərif verirsiniz?
- Hamı üçün bərabər şəraitdə fərdlərin istedad, fərasət və təxəyyülünün üzə çıxması və inkişafına imkan yaradılması kimi. Bu işin vacib şərti bütün istismar və mənimsəmə strukturlarının aradan qaldırılmasıdır.
- İnsan xislətinə inanırsınızmı? İnsanın xislətinə nikbinmi yanaşırsınız?
- İnsanın xislətinə inanmıram. İnsan yaşadığı hər anda yeni bir xislət qazanır. Yalnız daşın, ağacın və heyvanın dəyişməz xisləti var. İnsanın xisləti onun xislətinin dəyişməsindədir. İnsan daim ”ərəfədə” yaşayır.
- Həyatın sizə öyrətdiyi ən böyük dərs və anladığınız ən dəyərli həqiqət hansıdır?
- Zalıma qarşı elə mübarizə aparmaq ki, sonrakı zülmkarın da yolu bağlansın. Sevdiyin kəsin yanında azad yaşamaq. Bundan böyük səadət yoxdur. Başqa birisinin xəlvət xəyallarına və röyalarına girmək. Müştərək yuxular görmək ehtirası. Həqiqət daim gələcəyə doğru geri çəkilməkdədir. Onu tapmaq üçün hərəkət etmək onun haqqında danışmaqdan qat-qat önəmlidir.

22 sentyabr 1999

Qeyd: Bu eksklüziv müsahibə Avropada fars dilində çıxan ”Sual” (”Porseş”) dərgisində çap olunmuşdur. Müsahibənin farsca mətnini lütfkarlıqla mənə göndərmiş hörmətli Güntay bəy Gəncalpa dərin təşəkkürümü bildirirəm.

Elmira Fikrətqızı. OSMAN TÜRKAY VƏ RZA BƏRAHƏNİ

2009-08-28T08:48:00.001+05:00

«Modernizm» deyiləndə ilk növbədə Qərb ədəbiyyatı göz önündə canlansa da, Şərq dünyasının da bir çox ədibləri bu cərəyanın nümayəndələri sayılırlar. Bu baxımdan müasir Kıbrıs türk ədəbiyyatının dünya şöhrətli şairi Osman Türkay və XX əsr farsdilli poeziyanın görkəmli nümayəndəsi Rza Bərahəni modernizmin Şərq aləmindən olan təmsilçiləri sırasındadırlar.
1927-ci ildə Kıbrıs adasında dünyaya göz açan Osman Türkay həm öz şəxsiyyətində, həm də yaradıcılığında Şərq və Qərb mədəniyyətini birləşdirən bir şairdir. Ravil Buxarayev - şairin rusiyalı tədqiqatçısı, onun haqqında aşağıdakı sözləri yazır: “Osman Türkay da Pablo Neruda və Nazim Hikmət kimi XX əsr ədəbiyyatının görkəmli nümayəndələrindən olmuşdur.” (1, 1)
O, ilk gənclik illərindən şeir yazmağa başlamış və həm Şərq, həm də Qərb dünyasında tanınaraq bir çox Beynəlxalq şeir mükafatlarına layiq görülmüşdür ki, bunlar arasında “Gümüş Zəncirli Beynəlxalq Şeir Mükafatı” (1987, İtaliya), “Qızıl Şeir Medalyonu” (Asiya Şairləri Federasiyası), “Afrika Şeir Kralı” (Keniya, Nayrobi), “Qızıl Zürafə”, “Viktoriya Şeir Medalyonu” (İngiltərə), “Uçan Qızıl Qumru” (Avstraliya), “Qızıl Val” mükafatı (Amerika), “Ədəbiyyata Xidmət” mükafatı (Kıbrıs Balkanlar və Avrasiya Türk Ədəbiyyatları Qurumu), “Millenium Şairi” (Beynəlxalq Şeir Akademiyası) kimi təltiflər və eləcə də iki dəfə Nobel mükafatına namizəd göstərilmək kimi onun yüksək şairlik məqamından xəbər verən dünya miqyasında və ali səviyyələrdə qiymətləndirmələr vardır.

Osman Türkay türk ədəbiyyatında modernist şerin banilərindən və tanınmış nümayəndələrindən sayılsa da, yaradıcılığa heca və əruz vəznlərində yazdığı və klassik türk şerinin təsiri duyulan əsərlərlə başlamışdır. XX əsrin birinci yarısında Kıbrısda dərc olunan bir sıra dərgilərdə işıq üzü görən həmin şeirlər eşq, ölüm, vətənpərvərlik kimi bəşəri mövzularda yazılmışdır. Həmin nümunələrdə romantik duyğular daha qabarıqdır. Məsələn, bahar və payız fəsillərinin təsviri ilə bağlı şeirlər şairin hüznü və sevinci ilə əlaqədə verilmişdir:

Müjde! Geldi bizim köye de bahar,
Bahçelerde alev çiçek açtı nar.
Ruhum bu sevgiye durmadan kanar,
Hülyamı süslerken badem çiçegi.

Eyni məzmunlu şeirlərə Osman Türkay kimi, hətta, ondan da erkən – 10-11 yaşlarından bədii fəaliyyətə başlayan və XX əsr farsdilli ədəbiyyatda layiqli yerini tutan Rza Bərahəninin də yaradıcılığında rast gəlirik:

bahar gelmiş, ben duyarlıyım
nergisler ortasında makineli hapşırık ve öskürük fırtınası
duyarlıyım
sakalımı kesmişim
bıyıklarım eski dağ rengindedir
ve ciğerlerimin gözyaşları gözlerimden akıyor
…ihtiyarlılık degil, sevgilim!
seni görmemek beni duyarlı kılmıştır
ve diğer odadan uykudaki biri seslenir: baba baba
duyarlıyım
nergisler ortasında makineli hapşırık ve öskürük fırtınası

Fikir versək, görərik ki, böyük Azərbaycan şairi Şah İsmayıl Xətainin “Dəhnamə” əsərində olduğu kimi, hər iki şeirdə baharın gəlişi, hər tərəfin gülə-çiçəyə bürünməsi, gözəlliyə qərq olması və qönçələyən qızılgüllər arasında özünü tənha bülbül kimi hiss edən şair ürəyi təzadlı şəkildə verilmişdir. Söhbət payızdan getdikdə isə bu ziddiyyət aradan qalxır və bir şair könlünü yağan yağışlar isladır, əsən küləklər isə bir xəzan yarpağı kimi alıb aparır. «Benim tüm mevsimlerimde bir kadın şarkı söyler»,- deyən Rza Bərahəni isə bu dünyanın bir dəli küləyinə qoşulub eşqini bütün dünyaya izhar edir:

ve ben senin o adını söyleyeceğim
dağa doğru esen o ak melteme
meltem ve dağ
söylemenin tepelerini senin adınla söyleyecekler
ve ben senin adını
çöle, güneşe ve kuma söyleyeceğim

Hər iki şairin yaradıcılığında ümumi olan mövzulardan biri də qürbət motivləri ilə bağlıdır. Məlumdur ki, Osman Türkay 1953-cü ildə iki il öncə gəldiyi Türkiyədən ayrılaraq Londona getmiş və həyatının sonrakı illərini əsas etibarilə burada yaşamışdır. Rza Bərahəni isə indinin özündə belə qürbətdə - Kanadada yaşamaqdadır və Vətənindən, ana yurdundakı doğmalarından uzaqlığın acısını çəkməkdədir. Aşağıdakı şerini isə o, İngiltərədə olarkən qələmə almışdır:

bu yabancı güzel yerde
sensiz
ruhum
adsız nefer mezarı gibi boştu boş ve tantanalı
yabancıların saygı gösterisi neye yarar?
kendi tanrılarını bana kurban etsinler diyelim!
ne fayda var?
…dünya duraklarında yalnızdım
rüzgarlarda, dünyanın kitapları açılıp kapanıyorlardı birisi okuyordu onu
ben hiçbir şey okumuyordum ve kimse okumuyordu beni
metrolarda herkes okuyordu, gidiyordu, geliyordu ve okuyordu
ben bunların ortasında yalnız kalırdım
ve mikrofon senin adını çağırırdı ruhumda
ve hiçbir şeyi benim değildi dünyanın
yabancıların saygı göstermesi neye yarar?

Eyni hisslərlə yazılmış şeirlərə Osman Türkay yaradıcılığında da dönə-dönə təsadüf edirik. O da fərqli mədəniyyətdə, fərqli mühitdə, ayrı dildə danışan insanlar arasında özünü qəriblikdə hiss edir və Londonun sisli küçələrini dolaşan zaman xəyalında Beşbarmaq dağlarını seyrə çıxır, Aralıq dənizinin (Rza Bərahəninin yaradıcılığında bu mənada Savalan dağı və Xəzər dənizi yad olunur) ağ köpüklü sularına baş vurur:

Şarkılarını dinliyorum yüce Beşparmak
Şarkılarını dinliyorum binlerce kilometre uzakda
Thames‘in süt mavi sisleri ortasında…
İçimde duygular bir iç deniz
İçiçe dalgalı Akdeniz

Osman Türkay yaradıcılığının yeni mərhələsi də o, məhz İngiltərəyə getdikdən sonrakı dövrü əhatə edir. Burada o, Qərb ədəbiyyatı ilə daha yaxından tanış olur, vaxtının çox hissəsini kitabxanalarda keçirir, mütaliə edir və artıq bədii yaradıcılıqda da simvolizmdən, romantizmdən uzaqlaşaraq XX əsrdə aktual olan məsələlər barəsində yazmağa başlayır. 1959-cu ildə dərc olunan “7 Telli” adlı ilk şeir kitabından başlayaraq, yaradıcılığının sonrakı mərhələlərində də artıq yeni bir mövzudan – kosmosa qədəm basan insandan və həmin insanın daxil olduğu başqa bir dünyadan söhbət açır. Beləliklə, o, “kosmos erası şairi” kimi ədəbiyyat tarixinə daxil olur. Şairdən bəhs edən tənqidçilər də onun bu cəhəti üzərində daha çox dururlar; onu başı ulduzlardan yuxarıda bir şair adlandırırlar (5, 2). XX əsr astronavtika, kosmos əsri olduğu kimi, bu türk şairi də bir çox əsrdaşlarından fərqli olaraq, həmin dövrün ozanı adını daşımaq şərəfinə layiq görülür. Yaradıcılığının sonrakı illərində türk və ingilis dillərində yazdığı dördhissəli “Dünya üçün simfoniya” əsərində olduğu kimi, bütün dünya onun əsərlərinin mövzusuna çevrilir; o, artıq məhdud, yalnız öz şəxsi dünyası ilə bağlı mövzulardan uzaqlaşaraq, demək olar ki, bütün coğrafi meridianlar üzrə dünyəvi məsələlərdən söhbət açır, qlobal problemlərə toxunur, istər bir afrikalı zəncinin, istər Altay dağlarının qoynunda yaşayan və “Göy övladı sayılan” türkün, istər göyə ucalan göydələnlərdən boylanan amerikalının, istərsə də antik mədəniyyətin beşiyi sayılan yerlərdən bir avropalının gözü ilə dünyanı seyr etməyi bacarır. O, «Hər gecə sularda» adlı 7 bəndlik şeirində müasir dünyanı aşağıdakı şəkildə təsvir edir:

Kuşkusuz bu dünya böyle değildi daha önceleri
Sulardan dinle onu yoğuran kim?
Ben bir gölge gibi gezip tozarken kenti
Bir bankacının kocaman kasasından çıkan fabrika yüzlü
Kağıt paralar, değerli taşlar der ki
Havayı sen zehirledin, suları sen kirlettin

Aldırmamaya yeminli, gezerim sokakları yağmurda;
Bakarım katiller insancıl, hırsızlar erdem öğretmeni
Derim Vietnamı ben yakmış olmayayım!
Mozambik kıyımını yapan kim Bay Açık deniz
Kuşkulanırım kendimden, doğruyu ögrenmek için
Bu akşam televizyonda hangi komedyeni dinlemeliyim

Rza Bərahəninin şeirlərində də tez-tez dünyadan bəhs olunur. Lakin bu, başqa bir dünyadır – sevgi, həsrət, vüsal, aşiq-məşuq dünyası. Bu baxımdan Osman Türkay və Rza Bərahəninin dünyaya baxış bucaqları tamamilə fərqlidir. Osman Türkay dünyanın bu günkü vəziyyətindən, ekoloji tarazlığın pozulmasından tutmuş, nüvə müharibəsi təhlükəsinə qədər müxtəlif problemlərdən narahatdırsa, Rza Bərahəni: «benim tüm dünya insanları ile işim yoktu, insanlar benim için tanımış olduklarımdır» (3, 19) - deyərək dünyanı haradasa nihilist baxışlarla və ya bir gözəlin timsalında qəbul və dərk edir. Və həmin gözəl dünyanı bir “öpücük kimi” yoxsullara bağışlayır, şair isə göydəki ulduzları belə gözəllər arasında bölüşdürür.
Rza Bərahəni yaradıcılığında sevgi xaricində cəhənnəm dolu bir başqa dünya və bu dünyaya həsr olunmuş silsilə şeirlər də var: həbsxana şeirləri. Müəyyən sərhədlərlə bütün dünyadan təcrid olunmuş bu aləmin insanların əksəriyyəti nə sevgi, nə də ekologiya, nüvə müharibəsi və s. kimi məsələlərin fərqində deyillər. Onlar hər dəqiqəsi əzab olan bir dünyada yaşayaraq, ancaq azadlıq, qurtuluş haqqında fikirləşirlər. Və həbsxana qadınları nə göyü fəth edir, nə də evdar qadınlar kimi özlərini ailələrinə həsr etməyi bacarırlar. Onlar bu dünyanı əzab şəklində yaşayırlar:

kadınlar bilirim
namusluca elden ele düşmüş
cellatlar arasında
ve tecavüz düşü beyinlerinde
sonsuza degin haykıran

altı yaşlarında çocuklar bilirim
tekme tokat ve kırbaç altında itiraf etmişler
baba şüpheli birini eve getirdi diye
yahut
anne şüpheli bir adama bir evin yolunu gösterdi

bir kadın bilirim
puşt cellatlar soymuşlar onu
elektrikli cop koyarlardı güneş görmemiş memeleri üstüne
ve bir saat sonra hücresinde kadın
o memeleri koyardı sütteki bebeginin ağzına

ve bu daha cehennemin tümü değil
benim tanıdığım

Hər iki şairin yaradıcılığında ölüm və həyat, varlığın əzəli və sonu kimi fəlsəfi məsələlərdən bəhs edən şeirlərə də rast gəlirik. Varlığın mahiyyəti, insanın, təbiətin, yaşadığımız kainatın nədən, necə yaranması həm Osman Türkay, həm də Rza Bərahəni yaradıcılığında fəlsəfi sual şəklində qoyulur.

Osman Türkay:

bunca göksel cismi
bunca bilinmeyen adı
biryerlere yöneten kim
bu evrenleri kapsayan
sonsuzluklar
bir damla su gibi
içine alan
ve hızını
hiç şaşmadan yöneten kim?

Rza Bərahəni:

ben ağaçtan doğmuşum
sen ey ki söylemen esintilerin esmesidir ağaçlarda
söyle bana söyle
ağacı kim doğurmuştur?
beni yıldız doğurmuş
sen ey ki söylemen pınarlar gibidir, serin pınarlar
söyle bana, söyle
yıldızı kim doğurmuştur?
yıldızı, ağacı sen doğurmuşsun
sen ey ki söylemen kuşların uçuşmasıdır
söyle bana, söyle
seni kim doğurmuştur?

R.Bərahəninin yaradıcılığından verdiyimiz sitatın ilk misrası mifoloji qaynağı ilə diqqəti cəlb edir. Bəllidir ki, «əski türk qəbilə birləşmələri və xalqlarında ən çox mifikləşdirilmiş obrazlardan biri də ağacdır». (19, 61) Osman Türkay yaradıcılığında da Həyat Ağacının varlığın əsasında dayanan motiv kimi verilməsinə təsadüf edirik. Şairin “Dalları Yeryüzünde Ağaç” (“Budaqları Yer üzündə ağac”) şeiri bunun ən gözəl örnəyidir:

Ben kökümü arıyorum karanlık, sık bir ormanda
Nerdesin ilk insan ağacı
Suların dibindeyim akıntılı açık denizlerde
Balıklar, ilkel yaşam hücreleri, fosiller konuşmaz bana
Hala karanlıklarımda Afrika, uzaklarmda proconsul
Yanlış eleştirdin gövdemi Bay Darwin

İnkişafda nəbatat, heyvanat və insan pillələrini rədd edən Türkay kökünü Həyat Ağacının bitdiyi meşədə arayır. Mifoloji mətnlərdən aydındır ki, yalnız «Oğuz Kağan» dastanında deyil, bir çox miflərdə, o cümlədən yakut türklərinin «Er Soqotoh» dastanında Ağacdan törəmə motivi əsas yer tutur.
Rza Bərahəninn ulduzlardan yaranma ilə əlaqəli ikinci tezisi isə birbaşa türk mifologiyasında insanın mənşəyinin Göy aləminə şamil edilməsinə bağlanır. Osman Türkayın «Lotusun içinə uçmaq» adlı geniş həcmli poemasında bütövlükdə və eləcə də digər əsərlərində bu və ya digər dərəcədə Göy türklərdən bəhs edilir.
Ümumiyyətlə, ilk təəssüratda Rza Bərahəninin poeziyası lirik təsir bağışlayırsa da, bunlar arasında fəlsəfi məzmunlu şeirlərə də rast gəlirik. Məsələn, aşağıdakı parça bu baxımdan diqqəti cəlb edir:

ölülerden kimi sanki hiçbir zaman ölmezlerdi
onlar, fosforlu mezarlarıyla mezarlıktan dönerlerdi
ve aydınlatırlardı kentleri
onlar yeryüzü geleceklerinin ışıklarının aydınlığıydılar
ve kimi ölüler fakat mazlumdular
onlar sanki hep yokmuştular; başından beri yaşamın ölmüştüler
kocaman bir yeraltı süpürgesi onların teninin kırıntılarını süpürürdü
ve dökerdi dipsiz kuyulara
bir süpürme ve dökmeler doğasıydı tabiatın

Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi, Osman Türkay kosmos erasının şairi idi və onun yaradıcılığı bütövlükdə, bütün dünyaya, kainata, qalaktikalar sisteminə yazılmış, bəstələnmiş ecazkar bir musiqidir. Hər bir səma cismi onun qələmində tədqiq, təsvir və tərənnüm olunur. Rza Bərahəni şeirlərində də tez-tez kosmoloji cisimlərin adları çəkilir, amma tamamilə başqa, məcazi anlamda. Rza Bərahəni göy cisimlərinin adlarından klassik Şərq şerində olduğu kimi, bədii təsvir və ifadə vasitəsi kimi istifadə edir. Məsələn, Osman Türkay Samanyolundan (Kəhkəşan) həqiqi mənasında bəhs edirsə, Rza Bərahəni həmin ifadəni sevgilisinin sinəsinə (paralel şəkildə Günəş və Ayı – üzünə, gözəlliyinə) işarə olaraq işlədir:

ki serpmiştir Samanyolunu koynunun yücesinden
her merde namerde neden?

Nəticə olaraq bunu demək olar ki, Rza Bərahəni daha çox sevda şairidir. Sevgi onun əsərlərində aparıcı mövzudur. O, modernist şair sayılsa da, lirikasında klassik Şərq şerindən gələn cəhətlər də gözə çarpır. Metaforalar, bədii təzad və digər ifadə vasitələri ilə zəngindir. «Meltem və Kül» şeri bədii obrazlılığı ilə daha çox yadda qalır. 2001-ci ildə vəfat edən Osman Türkay yaradıcılığının başlıca obyekti isə dünyadır, həm bir planet kimi, bəşəriyyətin mövcudluğunun şərti olan kosmoloji cisim kimi, həm də ayrı-ayrı fərdlərin və insan qruplarının dünyalarından ibarət bir məkan kimi.
Məlumdur ki, modernist şeir həm də müasir texnika ilə bağlı poeziyadır. Texnikanın inkişafı isə ekzistensialistlərin, o cümlədən, A.Kamünün söylədiyi kimi, insan xoşbəxtliyinə xidmət etmir. İnsan xoşbəxtliyinə xidmət edən bilik özünüdərk, bəşəri reallığın dərkindən əldə edilən bilikdir (10, 233). O. Türkay isə aşağıdakı misralarda olduğu kimi bu reallığı insanın gözü önünə sərib, böhran vəziyyətindən nəticə çıxarmağı məsləhət görürdü:

Otomobil, uyuşturucu zehir, televizyon, sinema
Cinsel yaşam, çıplaklık, açık - saçık yayın
Güzelleşme ameliyatı, mutluluk kapsülleri
Artık - değer üretmek, tüketime yaslanmak
Kalp nakli, seruma aşırı güven, okullarda cinsel egitim
Takma saç, sevişme ilaçları , güclülük hapları
Nüfus patlamaları, nükleer savaş, silahlanma yarışı
Hava - su kirlenmesi, azar- azar zehir
Hep bugünün gerçekleri, hep bugünün gerçekleri

Ümumiyyətlə, O. Türkay və Rza Bərahəninin yalnız poetik nümunələrinə deyil, həm də ümumi yaradıcılıq yollarına nəzər saldıqda, hər ikisinin yalnız şair kimi deyil, nasir və dramaturq, tənqidçi, tərcüməçi kimi də fəaliyyət göstərdiklərinin şahidi oluruq. O. Türkayın adlarını çəkdiyimiz kitablarından başqa “Bethovendə aydınlığa oyanmaq” (1970), “Uyurgezer” (1969, “Qiyamət günü müşahidəçiləri” (1975), “Dünyəvi simfoniya” (1972) şeir topluları, “Piramida Üçlüsü” (1998), “Ölümsüzlük acısı” (1998) pyesləri, “Ədəbiyyat, tənqid və dil haqqında düşüncələr” (1993) adlı tənqidi görüşlərindən bəhs edən əsəri, eləcə də, T. S. Eliotdan, S. Spenderdən, Mayakovskidən və digərlərindən türkcəyə və türk şairlərindən ingiliscəyə tərcümələri vardır. Rza Bərahəninin isə “Bağ ceyranları”, “Meşə və şəhər”, “Günəş altında müsibət”, “Kəpənəklərə xitabən” və s. şeir kitabları, “Yurdumun sirləri”, “Öldürülənlərin sədası”, “Ayaz cənablarının acınacaqlı sərgüzəştləri” romanları, “Misdə qızıl”, “Şeir və şairlikdə təcrübə və yaradıcılıq” və s. tənqidi görüşlərini ifadə etdiyi əsərləri, Ekzüperidən, Şekspirdən, İ.Andriçdən və başqalarının yaradıcılıqlarından tərcümələri mövcuddur. Hər iki şairin yaradıcılıq nümunələri arasında ingilis dilində yazdıqları əsərlər də vardır.
Türk araşdırıcısı Mehmet Salihoğlu şairləri 2 qrupa ayırır: 1) böyük; 2) kiçik. Böyük şair ulu şeir irmağının yönünü dəyişdirən, ona yeni bir dəyər qazandıran şəxsdir. Digərləri isə böyük olmasalar da, uğurlu şeirləri ilə o irmağın suyunu daha da artırırlar (11, 11). Fikrimizcə, həm Osman Türkay, həm də Rza Bərahəni XX əsr poeziyasında birinci qrupa daxil olan şairlər sırasındadır. Onların yaradıcılıq yolları bunu sübut edir.

Ədəbiyyat:

1. Равиль Бухараев. Осман Тюркай: Абсолютный сюжет судьбы поэта. Независимая газета, 19, 04, 2001 г.
2. Osman Türkay. İlk şiirleri üzerine bir araştırma (1946-1961). Gökada yayınları. Lefkoşa,2002
3. Rıza Baraheni. Şiirler. (Türk dilinə tərcümə, əlyazma hüququnda, Əli Şamilin şəxsi arxivindən).
4. Osman Türkay. 7 Telli. Beşparmak yayınları. Lefkoşa, 1959
5. Dünya Basınında Osman Türkay. «Varlık» dergisi, Aralık 1975, sayı:819
6. Osman Türkay. Her gece sularda. «Varlık» dergisi, Mart 1974, sayı: 798
7. Osman Türkay. Seçme Şiirler. Kültür Bakanlığı Yayınları. Ankara, 1990
8. Osman Türkay. Uyurgezer. Yeditepe Yayınları. İstanbul, 1969
9. Osman Türkay. Beethovende Aydınlığa Uyanmak. Yeditepe Yayınları. İstanbul, 1970
10. Fərman İsmayılov. İnsan və dünya. Azərbaycan Dövlət Kitab Palatası. Bakı, 1994
11. Mehmet Salihoğlu. Şiirde etkilenme ve ötesi. 15 Nisan 1962, sayı: 572
12. Suut Kemal Karaalioğlu. Edebiyat Akımları. İstanbul
13. Rıza Baraheni. İrandakı Cehennem. «Varlık» dergisi, Haziran 1979, sayı: 861
14. Sədrəddin. Türk dilində yazdığım qəzetimi mənə zorla yalatdırdılar. «Ayna» qəzeti, 2002, 25 oktyabr, № 42
15. «Tribun»un Təhririyyə Heyəti. Rza Bərahəninin əsərlərinə bir baxış.
16. Rza Bərahəni. Əmirovun Şurunu Demirəm.
17. Espen Hovardsholm. Modernizm. Tarixi-fəlsəfi tədqiqat. «Cahan» jurnalı, 1997, №3
18. Enver Ercan. Önay sözler ve postmodern üzerine. Varlık dergisi, Aralık 1992, sayı: 1023
19. Ağayar Şükürov. Mifologiya. 6-cı kitab. Qədim türk mifologiyası. Bakı, «Elm», 1997

Məhəmmədəli Hüseyni. MƏCZUB TƏBRİZİ

2009-08-27T08:22:00.001+05:00

Son orta əsrlər əksər Şərq ədəbiyyatlarının tarixində olduğu kimi, Azərbaycan ədəbiyyatı tarixində də az öyrənilmiş dövrlərdən biridir. Özü də bu vəziyyət obyektiv amillərlə (bədii materialın, məxəzlərin qıtlığı ilə) deyil, daha çox subyektiv faktorlarla və metodoloji yanılmalarla şərtlənmişdir. Bu boşluğun aradan qaldırılması ədəbiyyatşünaslıq elmimizin mühüm vəzifələrindən biridir. Həmin vəzifənin yerinə yetirilməsi istiqamətində atılmış hər bir addım təqdirə layiqdir, amma belə bir iş Azərbaycan elmi mühitindən uzaqda olan bir şəxsin milli qeyrəti və fədakarlığı sayəsində həyata keçirilirsə, insanda əsl sevinc hissi doğurur – Almaniyada yaşayan soydaşımız Məhəmmədəli Hüseyninin elmi fəaliyyəti kimi. Əslən Güney Azərbaycandan olan Məhəmmədəli bəy orta əsrlər anadilli şerimizin qaranlıq səhifələrinə işıq salmaq istiqamətində dəyərli səylər göstərir və onun bu sahədəki uğurları Bakıda çapdan çıxmış «Azərbaycan ədəbiyyatından səhifələr» adlı kitabında öz əksini tapmışdır. Bu yaxınlarda isə o, XVII əsrdə yaşamış Azərbaycan şairi Məczub Təbrizinin Leydendə (Hollandiya) saxlanan türkcə divanını aşkara çıxarmışdır. Məczub Təbrizinin şəxsiyyəti və yaradıcılığı Azərbaycan ədəbiyyatşünaslarına demək olar ki, məlum deyildir. Bu azmış kimi, şairin farsca divanı İranda bir neçə dəfə başqa bir şairin adına çap olunmuşdur. Vaxtilə nüfuzlu İran alimlərindən Əmiri Firuzkuhi və Əhməd Gülçini-Məani buna etiraz edib divanın məhz Məczub Təbriziyə aid olduğunu bildirsələr də, Azərbaycan ədəbiyyatşünasları məsələyə biganə qalmışlar (həmin nəşrin bir nüsxəsi AMEA Əsaslı Kitabxanasında mövcuddur). Odur ki, Məhəmmədəli Hüseyninin axtarışları tarixi həqiqətin bərpası anlamında da əhəmiyyət daşıyır.
Bir müddət əvvəl Məhəmmədəli bəy Məczub Təbrizi haqqında məqaləsini və şairin ana dilindəki divanından bəzi nümunələri mənə göndərdi. Məqalənin və şeirlərin ədəbiyyat tariximiz üçün xüsusi önəm daşıdığını nəzərə alıb onları ərəb əlifbasından latın qrafikasına çevirərək, elmi-ədəbi ictimaiyyətə təqdim etməyi özümə borc bildim.

Məsiağa Məhəmmədi

Səfəvilər dövrünün XVII əsrdə yaşamış məşhur alim və şairlərindən olan Məczub Təbrizinin farsca ədəbi əsərləri öz zamanından etibarən bu günə qədər elm aləminə məlum olmuşsa da, onun Azərbaycan (türk) dilində bağladığı divan haqqında uzun illərdən bəri nəzərdən keçirdiyimiz qaynaqların heç birində məlumat verilməmişdir. Məhz buna görə də şairin ana dilində zəngin ədəbi irsə malik olduğunu təsəvvürümüzə belə gətirmədiyimiz bir halda, gözlənilmədən onun divanının aşkara çıxarılması olduqca maraqlı və sevindiricidir. Bu kimi tapıntılar tarixi bir sənəd, ədəbi-bədii dilimizin nümunəsi olaraq, bizim üçün böyük əhəmiyyətə malikdir.

Şərəfəddin Mirzə Məhəmməd Məczub Təbrizinin Azərbaycan dilində divanının əlyazma nüsxəsi haqqında məlumata 2002-ci ildə Leyden universiteti kitabxanasının nəşr etdirdiyi türkdilli əlyazmalar kataloqunda rast gəlirik ( Schmidt Jan. Catalogue of Turkish manuscripts. Vol. II, Leyden, 2000, pp. 401-403. Həmin kataloqda Məczub Təbrizi divanının başqa bir əlyazma nüsxəsinin Qahirə Milli kitabxanasında mövcud olduğu bildirilir. 69 vərəqdən ibarət olan bu nüsxənin müəllifi həmin kitabxananın 1989-cu ildə nəşr olunmuş kataloqunda «Məczub Əcəmi» kimi göstərilmişdir). Cod. or. 8798 şifrəsi altında saxlanan bu nüsxənin kataloqda elmi təsviri verilmişdir. Əlyazmanın sərlövhə vərəqi (1b) son dərəcə gözəl rəngli naxışlarla bəzədilmişdir. Sərlövhənin kətibəsində «Lücceyi-tövhidinin bir qətrədür» cümləsi, aşağı sətirdə isə «Bismillah ər-rəhman ər-rəhim» yazılmışdır. Həmin vərəqdən etibarən divan:

Qüdrət qələmindən elədi faşü hüveyda,
Bir məddi-rəsa iki cahan nüsxəsin inşa

- mətləli qəsidə ilə başlanır və 97b-98a vərəqlərində bir rübai ilə sona çatır. 98a vərəqinə düşən rübainin ikinci beyti pozulmuşdur:

Başımla ki, başdan mükərrəm oldi,
Dərgahi-kərim səcdəsi zəmm oldi. (97b)
Ol rəsmi-əzəl.................................
......................................................
Əl-fəqir əl-həqir Əskər ibn Hacı Əli. Səneyi- 1084 təmmə.
Həcmi 98 vərəqdən ibarət olan bu nəfis divan şairin ölümündən 9 il əvvəl hicri 1084-cü – miladi 1673-cü ildə, göründüyü kimi, Əskər ibn Hacı Əli tərəfindən əla nəstəliq xətti ilə köçürülmüşdür. Həmin mahir xəttat tərəfindən yazılmış Qövsi Təbrizi divanının iki nüsxəsi də bizə məlumdur. (Bu nüsxələrdən biri Məşhədin Asitani-qüdsi-Rəzəvi kitabxanasında (№ 4621), digəri isə Təbriz Milli kitabxanasında (№ 309) saxlanır. Təbriz nüsxəsində katibin adı «Əskər ibn Hacı Əli Təbrizi» kimi göstərilmişdir. Bu katib Qövsi, Saib və Məczub Təbrizilərin müasiri olmuşdur).
Məczub divanının sözü gedən nüsxəsi 15 dini qəsidəni (1b-17a), 95 qəzəl və qəsidəni (17b-83b), 1 tərcibəndi (83b-89a), 30 mətləni (89a- 91b) və 50 rübaini (92a-98a) ehtiva edir. Divan bütövlükdə 1869 beytdir.
Mirzə Məhəmmədəli Saib Təbrizi və Qövsi Təbrizi kimi böyük şairlərin müasiri olan Mirzə Məhəmməd Məczub Təbrizinin tərcümeyi-halına dair məlumat olduqca azdır. Vəliqulu Şamlu və Mirzə Məhəmməd Tahir Nəsrabadi öz təzkirələrində onun haqqında ancaq üç-dörd sətir yazmaqla kifayətlənmişlər. Şamlu yazır:
«Onun əsli Təbrizdəndir. Şairlik fənnində böyük ustaddır. Fəzilət ehsanı süfrəsindən tam bəhrəsi var. Çox fəsahətli və bəlağətli olduğundan nəzm və nəsr gülüstan və bustanının qəzəlxan bülbülüdür. Qəzəldə özünün Xacə Hafiz Şirazinin yolu ilə getdiyini bildirir. Təxminən üç min beytlik «Şahrahi-nicat» adlı məsnəvisi var. Onun toplanmış beytlərinin sayı on mindən yuxarıdır» (Vəliqulu bəy Şamlu. Qisəsül-xaqani. Təshih-o-pavərəqi: doktor Seyyid Həsən Sadat Nasiri. Cild 2, s.73-74).
Məczubun təvəllüd tarixi məlum deyil. Aşağıdakı rübaidən aydın olur ki, o, hicri 1093-cü (miladi 1682-ci) ildə vəfat etmişdir. Bu maddeyi-tarix Məczub divanının Britaniya Muzeyində saxlanılan bir əlyazma nüsxəsinə əlavə olunmuşdur.

Məczub əz an rəft be səd xoşhali
Dər baği-nəim bud cayəş xali
Tarixe-vəfat əz xerəd porsidəm
Qofta: «Asud dər beheşte-ali».

(Tərcüməsi: Məczub ona görə dünyadan xoşhal getdi ki, cənnət bağında yeri boş idi. Onun vəfatının tarixini ağıldan soruşdum. Dedi: «O, uca behiştdə rahatlıq tapdı»).
Buradakı «asud dər beheşte-ali» ifadəsi əbcəd hesabı ilə hicri 1093-cü ili göstərir.
Məczub bir dəfə hicri 1063-cü (miladi 1652-ci) ildə öz şerlərindən on min beytdən çox toplayıb divan bağlamışdır. O, məşhur əsəri olan «Şahrahi-nicat» («Nicat yolu») məsnəvisini 1066-cı (1655-ci) ildə qələmə almışdır. Bu əsər üç min beytdir. Məczub 1088-ci (1677-ci) ildə yazıb bitirdiyi «Təyidat» («Təsdiq olunan fikirlər») adlı risaləsini Şah Süleyman Səfəviyə (1666–1693) ithaf etmişdir (Məhəmmədəli Tərbiyət. Danişməndane-Azərbaycan. Be kuşeşe-Qulamrza Təbatəbayi. Tehran, 1377, s.469). Tövhidə dair və imaməti təsdiq edən hədislərə, həmçinin on iki imamın mədhinə həsr olunmuş bu əsər 314 bənddən ibarətdir və həcmi səkkiz min beytdir. Bunlardan əlavə şairin qəsidə, qəzəl, müxəmməs, tərcibənd, saqinamə və rübailərdən ibarət dörd min beytlik farsca divanı da vardır.
Hicri 1083 – 1090-cı illər arasında öz təzkirəsini yazıb başa çatdıran Nəsrabadi Məczubu «geniş xarakterə» və «təsəvvüf zövqünə» malik bir şair kimi təqdim edir:
«Təxəllüsü «Məczub» olan Təbrizli Mirzə Məhəmməd yaxşı elm talibidir. «Vüsəti-məşrəb»də (xarakter genişliyində) qabiliyyəti mükəmməl və təsəvvüfdə zövqü sonsuzdur. Təbriz tələbələri hər gün onun dərs məclisindən faydalanır. «Şahrahi-nicat» adlı məsnəvisi vardır...» (Təzkereye-Nəsrabadi. Moqəddeme və təshih: Mohsen Naci Nəsrabadi. Tehran, 1378, cild 1, s.275-276). Lakin yeri gəlmişkən deyək ki, Məczubun əsərləri ilə tanışlıq onun «vüsəti-məşrəb»ə malik olması barədə Nəsrabadinin dediklərini təsdiq etmir. («Vüsəti-məşrəb» termininin şərhi barədə bax: Məsiağa Məhəmmədi. Saib Təbrizi və farsdilli poeziyada «hind üslubu». Bakı, 1994, s.61-75).
«Danişməndani-Azərbaycan» kitabının müəllifi Məhəmmədəli Tərbiyət Məczub Təbrizi haqqında verdiyi müxtəsər bilgidə əsasən Nəsrabadi təzkirəsinə dayanmışdır. Tərbiyətin əlavə etdiyi məlumat yalnız şairin üç məsnəvisinin hansı bəhrdə yazıldığını göstərməsindən, həmçinin bu məsnəvilərin və şairin qəzəllərinin rəvan və aydın dilə malik olduğunu qeyd etməsindən ibarətdir.
Məczubun Təbrizə həsr etdiyi qəzəl və bir sıra beytlər onun öz doğma yurduna dərin sevgisini və ehtiramını göstərir. Həmin qəzəl:

Bedeh saqi, şərabe-nabe-Təbriz
Ke darəd feyze-digər abe-Təbriz
(Saqi, Təbrizin saf şərabını ver,
Çünki Təbriz suyunun özgə təsiri var)

- beyti ilə başlanır. Şairin «Sürxab» məhəlləsi barədə dediklərinə gəldikdə isə, qeyd etməliyik ki, bir çox yüksək mərtəbəli alimlərin və şairlərin məzarı bu məhəllədə yerləşdiyindən o, tarixi bir əhəmiyyət kəsb etmişdir. Müxtəlif şairlər bu məşhur məhəlləni tərənnüm etdiyi kimi, Məczub da ondan bəhs etməyi lazım bilmişdir. Misal üçün:

Qanlu başım yaş versə bir zaman seylabını,
Eylərəm rəşki-Bədəxşan Təbrizin Sürxabını.

Və yaxud:

Səndən öncə bax gör, kimlər gedibdür, kim bilür
Kimlərin qanı boyatmış Təbrizin Sürxabını.
(Leyden nüsxəsi, vər.81a, 81b)

Təsəvvüf terminlərindən olan «Məczub» sözü («Məczub – cəzb olunmuş. Sufi termini kimi o kəsə deyilir ki, Allah onu özü üçün seçmiş və müqəddəs su ilə pak etmişdir. Bu cür şəxs əzab və zəhmətsiz yüksək mərtəbə və məqamlara çatar» - Seyyid Cəfər Səccadi. Estelahat və təbirate-erfani. s.697) XIX əsr şairlərindən Kəbudərahəngli Hacı Məhəmməd Cəfər Qaragözlünün də təxəllüsü olmuşdur. (Onun haqqında məlumat üçün bax: Hacı Zeynalabdin Şirvani. Bustanüs-səyahə. Tehran, 1315, s.416-423; Məhəmmədəli Müdərris. Reyhanətül-ədəb. Cild 5. s.188-189). Daha çox Məczubəli şah adı ilə məşhur olan bu sufi şair 1822-ci ildə Təbrizdə vəfat etmişdir. Çox təəccüblüdür ki, Şərəfəddin Mirzə Məhəmməd ibn Məhəmmədrza Məczub Təbrizinin farsca qəzəllər divanı İranda bir neçə dəfə həmin Məczubəli şah Qaragözlünün adına çap olunmuşdur! 1981-ci ildə tanınmış İran alimi Əhməd Gülçini-Məani özünün «Peymanə» adlı təzkirəsində bu açıq-aşkar səhvi qeyd etsə də, iki il sonra Tehranın «İqbal» nəşriyyatı həmin məsələyə diqqət vermədən üçüncü dəfə bu səhvi təkrar etmişdir! Vaxtilə Azərbaycan Respublikasında ərəb əlifbası ilə nəşr olunan «Səhər» adlı tarixi-ədəbi dərgidə həmin səhv Məhəmmədəli Müsəddiqin «Məczubəli şah Qaragözlü» adlı məqaləsinə də yol tapmışdır. (Məhəmmədəli Müsəddiq. Məczubəli şah Qaragözlü. – «Səhər» (tarixi-ədəbi məcmuə). 1984, № 7, s.52-54).
Məczub Təbrizinin əlimizdə olan farsca və azərbaycanca divanları onun hər iki dildə mahir söz ustadı olduğunu təsdiq edir. Farsca qəzəlləri kimi onun ana dilində yaratdığı qəzəllər də olduqca rəvan, emosional və təsirlidir. Məczubun şerlərində didaktik və əxlaqi məqamlar çoxdur.
Məczubun hər iki divanını mütaliə etdikdə, bir çox beytlərin, bəzi şerlərin bir-birinin tərcüməsi olduğu, yaxud eyni mövzuda yazıldığı müşahidə olunur. Aşağıdakı beytlərə diqqət yetirək:

Farsca: Peyvəste gerde-arezət an zolfe-porşekənc
Piçide ba xəyale-pərişan be fekre-gənc.
(Divan, s.53)
Türkcə: Peyvəstədür arizinə zülfi-pürşikənc
Gənc üstə ki, ilan kimi almış kənarə gənc.
(Əlyazma, vər.36a)
Farsca: Kəs şişe-ra be şişeye-digər çera zənəd
Bica deli ze xiş mərəncan-o-xod mərənc.
(Divan, s.53)
Türkcə: Sındurma könül, iki şişəni vurma bir-birə
Yaxşı demiş Şikəstə: «Mərəncan-o-xod mərənc».
(Əlyazma, vər.36b)

Bu kimi misalların sayını bir neçə dəfə artırmaq olar. Onlar bir daha hər iki divanın eyni bir şairə, yəni Şərəfəddin Mirzə Məhəmməd ibn Məhəmmədrza Məczub Təbriziyə aid olduğunu sübuta yetirir.

Məczub Təbrizi. QƏZƏLLƏR

2009-08-27T08:11:00.003+05:00

Səbuhi vəqtidür, saqi, gətür ol badeyi-baği,
Buraxma fürsəti əldən ki, çoxdur eyş müştaği.

Şitabi-ömr əglənməz, ötən günlər dəxi gəlməz,
Ötürmə fürsəti, saqi, səbuhin çağidir, çaği.

Səbah oldi, nə yatmışsan, dur, ey mütrib, oyat bəxtin,
Oyaq bəxtin nişanidür şərabü şahidü saği.

Şərabü şahidü saqi səbahi versə əl, mütrib,
«Segah»ın vəqtidür vəqti, «Hisar»ın çağidür, çaği.

Əgər meyxanəyə düşdüm, əgər üz Kəbəyə qoydum,
Həman mehrab idi məddi-nəzərdə qaşların taği.

İraq gəz afitabi-aləmara tək nəzərlərdən,
İraq gəzsən, dutar hüsnün sənin də cümlə afaği.

Cədəldən mədrəsə, məscid riyadən, deyr çaxirdən
Boş olmazlar, buraxsan suya, molla, sən də ovraği.

Əgər bilsəydi yaşatmaz gülistani xəzan fəsli,
Ceybində gizləməzdi xürdəsini qönçə yəpraği.

Həmişə yaxşı yoz falın ki, açanda qanad himmət,
Təhmtən Keyqubad ilən aşar Əlbürz tək daği.

Düşərdi hər kişi öz qismətinə qanevü şakir,
Həkimü qadirü adil əgər bilsəydi Rəzzaği.

Mətai-zöhdini, zahid, xərabat əhlinə satma,
Ki sərxoş yaxşı tanır sən təki salusi-zərraği.

Gecə-gündüz sənə Məczub yalvarmazdı qapunda,
Sənin tək cəm edəydi bir gözəldə hüsni-əxlaği.

* * *

Baxışın, yarəb, həvəs seydinə səyyad olmasun,
Ta qəmindən bulhəvəslər xatiri şad olmasun.

Düşməsün, yarəb, vəfa tək yad hərgiz yadına,
Olmasun yad aşina, ta aşina yad olmasun.

Bulhəvəslər qaçdılar, bildim ki, fəttan baxışın
Avlamaz seydi ki, mən tək məhvi-səyyad olmasun.

Olmasun, yarəb, qəmin bir ləhzə könlümdən iraq,
Şad könlüm müddəi kamınca naşad olmasun.

Özgə qəmlər müddəi kamınca avlar könlümü,
Gər xəyalın bir nəfəs könlümdə səyyad olmasun.

Özgə qəm bərbad edər abad könlüm ölkəsin,
İltifatından əgər bir ləhzə imdad olmasun.

Doğru yolda qiblə səmtin tanımaz heç mübtədi,
Qaşların tağı əgər ön-öncə ustad olmasun.

Ad qoymuşlar müənbər zülfünə dami-bəla,
Yarəb, ol dami-bəladan könlüm azad olmasun.

Bəndəlik xətti veribdir sərv rəna qəddinə,
Adını azad qoymuş ta ki, azad olmasun.

Hüsn aləmgir olmaz, eşq rüsva olmasa,
Kim deyər Şirin sözün gər səyi-Fərhad olmasun.

Xatirin, Məczub, şad olsun ki, qəmdən şad olur,
Kim ki, istər xatirin şad olmasun, şad olmasun.

* * *

Söylədüm: «Qurtar məni, öldür rəqibi, ya məni!»
Üzümə baxdi, gülümsündi, dedi: «Əvvəl səni!»

Söylədüm: «Alma rəqibin könlünü, dözməz, qaçar!»
Söylədi: «Çoxdan məsəl olmuş ki, əvvəl qaçəni!»

Söylədüm: «Dünya yıxılmaz, olmasun bir bulhəvəs!»
Söylədi: «Olmaz qıram dünyanı, çoxdur küştəni!»

Söylədüm: «Köynəkdə tanı kim sivişür, kim qalur!»
Söylədi: «Bir imtihani-qəmzə tanır qaləni!»

Söylədüm: «Aşiq həvəslərdən necə asan keçər?»
Söylədi: «Məğrur olma, səhl sayma düşməni!»

Söylədüm: «Dərman nədür, hicran düşəndə arayə?»
Söylədi: «Səbr eylə, bülbül genə bəklər gülşəni!»

Söylədüm: «Aşiq nə yoldan tez yetər məqsudinə?»
Söylədi: «Sən danə səp, Tanrıdan istə xirməni!»

Söylədüm: «Zahid neçün üşşaq bəzmindən qaçar?»
Söylədi: «Şayəstə hərgiz cənnətə olmaz dəni!»

Söylədüm: «Naseh deyər gəl tövbə et, içmə şərab!»
Söylədi: «Yaxşı demişlər, qoy aparsun su səni!»

Söylədüm: «Mətləbcə, nola, ərzi-mətləb eyləyəm!»
Söylədi: «Mətləbcə gendür padşahlar daməni!»

Söylədüm: «Ləli-ləbindən könlümə bir müjdə ver!»
Söylədi: «Rədd eyləməz möhtacini hərgiz qəni!»

Xatirin, Məczub, mən tək cəm elə dildardən,
Ol qədər kim sən oni istərsən, ol istər səni!

Paşa Əlioğlu. TURXAN GƏNCƏYİ

2009-08-26T08:40:00.002+05:00

“Mübaliğəsiz deyə bilərik ki, Lütfizadə dəqiq elmlər sahəsində Azərbaycanı bütün dünyada necə şöhrətləndirmişsə, T.Gəncəyi də filologiya, türkologiya sahəsində yetişmiş geniş miqyaslı bir alim kimi vətənimizin başını uca etmişdir”.

2005-ci ilin aprel ayında uzun illərdən bəri İngiltərədə yaşayıb yaradan türkoloq, iranşünas soydaşımız, xaricdəki ən görkəmli Azərbaycan alimlərindən biri Turxan Gəncəyi vəfat etdi. Bir az öncə – həmin ilin mart ayında isə Turxan bəyin 80 yaşı tamam olmuşdu. Avropada böyük bir alim kimi tanınan T.Gəncəyinin yubileyinin heç kimin yadına düşməməsi, vəfatı barədə ölkəmizin cəmi bir neçə qəzetində məlumat verilməsi göstərir ki, onu Azərbaycanda daha yaxşı tanıtmağa böyük ehtiyac vardır.
Turxan Zeynal oğlu Gəncəyi 1925-ci il mart ayının 20-də Təbrizdə dünyaya gəlib. Orta məktəbi bitirdikdən sonra on doqquz yaşında təhsilini davam etdirmək üçün İstanbula gedərək, oradakı üniversitetin türk və fars dilləri bölümünü bitirib.
Alim pedaqoji fəaliyyətə görkəmli şərqşünas Bombaçinin dəvəti ilə İtaliyanın Neapol Universitetinin Şərqşünaslıq İnstitutunda başlayıb. T.Gəncəyi bir sıra ölkələrdə – İtaliyada (1949-1953, 1956-1959), Almaniyada (1953-1956), İngiltərədə (1956-1969) elmi və pedaqoji fəaliyyətlə məşğul olub. 1969-1970-ci illərdə bir neçə aylığa İrana qayıtmış, sonradan yenə İngiltərəyə getmiş, ömrünün sonuna qədər bu ölkənin universitetlərində fəaliyyət göstərmişdir.

Turxan Gəncəyi gənc yaşlarından geniş erudisiyası və istedadı ilə çalışdığı bütün elmi müəssisələrdə diqqət mərkəzində olmuşdur. O, bir çox Avropa dillərini gözəl bilir və əsərlərinin əksəriyyətini də bu dillərdə yazırdı. Mübaliğəsiz deyə bilərik ki, Lütfizadə dəqiq elmlər sahəsində Azərbaycanı bütün dünyada necə şöhrətləndirmişsə, T.Gəncəyi də filologiya, türkologiya sahəsində yetişmiş geniş miqyaslı bir alim kimi vətənimizin başını uca etmişdir.
Hələ gənc ikən şərqşünasların XXIV qurultayında iştirak edən Gəncəyi haqqında o dövrün tanınmış elm və siyasət adamı Seyid Həsən Tağızadə demişdi: «Bildiyimə görə, cənab Turxan Gəncəyi yeganə iranlıdır ki, türk dilləri və tarixi üzrə ixtisas sahibidir. İtaliyada Neapol darülfünununda məlumatlarını təkmilləşdirməklə və tədrislə məşğuldur».
Ötən əsrin 87-ci ilində «Sovetskaya türkologiya» jurnalında Turxan
Gəncəyi əsərlərinin icmalını verən rus alimi A.M.Şerbakın dediyi kimi, alimin elmi maraqları əski özbək (cığatay), əski türk (osmanlı), əski Azərbaycan və fars-tacik ədəbiyyatını əhatə edirdi.
Gəncəyinin ilk işlərindən biri Əlişir Nəvainin «Mühakimətül-lüğəteyn» əsərinin farscaya tərcüməsidir. Bunun ardınca o, Azərbaycan şairi, farsca divan və məsnəvi müəllifi Təsir Təbrizinin (1655-1717) türkcə şeirləri haqqında məqalə yazmışdır.
Alimin Hüseyn Bayqarının memuar janrına aid olan nəsr əsəri haqqında məqaləsi öz məzmununa görə çox maraqlıdır. (Həmin əsərdə Əbdürrəhman Cami, Əlişir Nəvai və digər şairlərin xarakteristikası, orta əsrlər Xorasan həyatının müxtəlif tərəfləri haqqında məlumat verilmişdir). Məqaləyə Hüseyn Bayqaranın cığatay dilində yazdığı əsərin mətni və onun tərcüməsi də əlavə edilib.
Şah İsmayıl Xətai divanının elmi-tənqidi mətnini Turxan bəy 1959-cu ildə tərtib edib. Divanın 259 şeirdən ibarət mətnini hazırlayarkən o, Londonun Britaniya muzeyindəki iki, Vatikan kitabxanasındakı bir və V.Minorskinin şəxsi kolleksiyasındakı bir nüsxədən istifadə edib. Alimin bu nəşrinə yüksək qiymət verən görkəmli türkoloq alim A.Zayançkovski nəşrə yazdığı rəydə göstərirdi ki, Xətai divanında Azərbaycan dilinin tarixi üçün əhəmiyyəti faktlar üzə çıxır.
T.Gəncəyinin ən iri həcmli işlərindən biri XIV əsrdə yaşamış şair Xarəzminin «Məhəbbətnamə» əsərinin nəşridir. Onun Britaniya muzeyində saxlanan uyğur nüsxəsinin faksimilesi əlavə edilən birinci hissəsi ön söz, transliterasiya və mətn barədə qeydlərdən, ikinci hissəsi ön sözlə mətnin italyancaya tərcüməsindən ibarətdir, üçüncü hissə isə poemada rast gəlinən türk sözlərinin lüğətini ehtiva edir. Türkoloq alim C.Kloson alimin bu nəşrinin qısa xarakteristikasını verərək onu yüksək qiymətləndirmişdir.
Elxanilər dövrünün (XIII-XIV əsrlər) fars poeziyasında türk və monqol sözlərindən bəhs edən bir məqaləsində T.Gəncəyi göstərir ki, artıq Samanilər dövründə fars şairlərinin dilində (məsələn, Rudəkidə) türk dillərindən götürülmüş sözlərə rast gəlmək olur. Sonrakı dövrdə, Qəznəvilərin və Səlcuqilərin hakimiyyəti zamanı fars dilinə türk sözlərinin axını artmışdır. Monqol istilasından sonra fars dilinə bir sıra monqol sözləri də daxil olumuşdur.
Fars dilində türkizm və monqolizmlərin öyrənilməsini gələcəyin aktual vəzifələrindən hesab edən T.Gəncəyiyə görə, bu sahəyə dair xüsusi tədqiqatlar, demək olar ki, yoxdur.
«Novruznamə və türk məsəli» adlı məqaləsində T.Gəncəyi Novruz haqqında bu risalənin əlyazma və çap nüsxələrinin qısa icmalını verir və əsərin müəllifi barədə fikir söyləyir. «Novruznamə»nin ilk tədqiqatçıları əsərin müəllifinin Ömər Xəyyam olduğunu göstərmişlər. Bu fikrin yanlışlığını göstərən T.Gəncəyi əsərin mətnində gedən bir türk məsəli əsasında sübut edir ki, müəllif türkləri tərif edən Alib Məhəmməd əl-Xiyazi əl-Qainidir.
T.Gəncəyi məqalələrindən birini 1533-cü ildə Təbrizdə dünyaya gəlmiş görkəmli Azərbaycan şairi, alimi və rəssamı Sadiq bəy Sadiqinin şeirlərinə həsr edib. II Şah İsmayıl və I Şah Abbas dövründə saray kitabxanasına başçılıq edən Sadiqi 1602-ci ildə İsfahanda yaşayarkən üç hissədən ibarət külliyat tərtib etmişdir: «Məcməül-xəvas», «Divan» və «Münşəat». Əlişir Nəvainin «Məcalisün-nəfais» əsəri əsasında yazılan birinci hissədə əski Azərbaycan, əski özbək və əski türk dillərində poetik əsərlərdən nümunələr verilib. Məqalədə müəllif Sadiqinin bütün sadalanan əski türk dillərini kamil bildiyini sübut edir.
T.Gəncəyi klassik türk poeziyasında vəzn və qafiyə məsələlərinə xüsusi fikir vermiş, bu barədə ciddi elmi əsərlər yazmışdır.
Görkəmli alimin elmi əsərləri bu sadalananlardan qat-qat çoxdur və biz onların hamısını əhatə etməyi qarşımıza məqsəd qoymamışıq. Vaxtilə «Fəsli-kitab» dərgisinin müəlliflərindən biri onu həm də dəyərli bir şəxsiyyət kimi səciyyələndirərək yazırdı: «O, məşhur bir alim olmaqla yanaşı, həm də yüksək intellektual səviyyəyə, insani dəyərlərə malik gözəl bir şəxsiyyətdir».
Dərin elmi təfəkkürə, geniş biliyə malik Turxan bəy öz yazılarına çox ciddi yanaşar, kiçik həcmli bir məqaləni yazmaq üçün uzun müddət çalışardı. Tanınmış yazıçı, alimin yaxın dostu və həmyerlisi Məhəmmədəli Müvəhhid bu barədə belə yazır: «Turxan çox oxuyub az yazan tədqiqatçıdır. Onun bilik vüsəti, fikir üfüqlərinin genişliyi ilə müqayisədə yaradıcılığı az nəzərə çarpır. Turxan ancaq öz ixtisasına dair yazılar yazar, özü də o vaxt əlinə qələm alar ki, deməyə yeni bir sözü olsun. Onun hər bir qısa və konkret məqaləsi uzunmüddətli mütaliə və araşdırmaların məhsuludur».
Orasını xüsusilə qeyd etmək istəyirik ki, bu yazıda adını çəkdiyimiz azsaylı alim və yazıçılar istisna olmaqla bir çox İran müəllifləri T.Gəncəyini yalnız fars dili və ədəbiyyatını tədqiq edən alim kimi təqdim etməyə çalışmışlar və onun əsas tədqiqat sahəsi olan türkologiyadakı fəaliyyəti üzərindən sükutla keçmişlər.

Güntay Gəncalp. HAFİZ ŞİRAZİNİN TÜRKSEVƏRLİYİ

2009-08-25T08:05:00.001+05:00

Türklərə qarşı iki cəbhədən saldırı olmuşdur: ərəb cəbhəsi və fars cəbhəsi. İslam ərəbləri bir bütün şəklində birləşdirdikdən sonra kiçik və dağınıq ərəb qəbilələri dünyaya hökm etmək xəyallarına daldılar. Belə böyük bir hədəf ərəbləri öz içlərində bütünləşdirdi. Misir və Sasani imperatorluğu ərəblər tərəfindən devrildikdən sonra müsəlmanlar əldə etdikləri savaş qənimətləri vasitəsi ilə hızla zənginləşdilər. Sasani imperatorluğunun devrilişindən sonra əldə edilən zənginliklər qarşısında ikinci xəlifə Ömərin şaşırıb: ”Bu zənginliklər islama zərər verəcək” – dediyi söylənilir. Birləşmiş ərəb qəbilələrinin qarşısında yenik millətlər güvənliklərini islamı sürətlə qəbul etməkdə görürdülər. Çünki islamı qəbul etməklə qızları, qadınları güvəndə qalır və qənimət əşyaları sırasında görülmürdü. Əslində isə ərəb savaşçılar yenik millətlərin bu qədər sürətlə müsəlmanlaşmasını istəmirdilər. Ərəb savaşçılar Quranı bir kərə də olsun əvvəldən sona qədər oxumamışdılar. Çünki oxuyacaq zamanları və bilgiləri yox idi. Sadəcə eşitmək yoluyla savaşa çağıran bəzi cihad ayələrini əzbərləmişdilər. Onların zənginləşməsi üçün lazım olan ayələri. Hətta üçüncü xəlifə Osmanın zamanında Quranın ən son tədvini, kitablaşdırılması da ərəblərin siyasi durumuna və savaş dolayısıyla zənginləşmə ehtiyaclarına görə gerçəkləşdi. Yəni bugünkü Quranda Hz. Məhəmmədə ilk olaraq Məkkədə gələn ayələr Quranın sonuna, daha sonra Mədinədə gələn ayələr Quranın əvvəlinə yerləşdi.

Çünki Məkkədəki surələrdə savaş çağrıları yoxdur, savaş çağrıları Mədinədə gələn ayələrdə idi. Ərəblərin sosial-psixoloji durumuna görə Quran tərsinə tərtib edildi. Siyasət belə tələb edirdi. Ayələr tarixiyət baxımından düzənlənmədi. Ərəb savaşçılarına birinci lazım olan Məkkədəki ayələr deyil, Mədinədəki ayələr idi. Ayrıca, Məkkə ayələrinin bir çoxu Mədinə ayələri tərəfindən batil edilmişdir. İndinin özündə də Quranda dəyəri olmayan, Quranın özü tərəfindən mənsux edilən bir çox ayələr var. İştə bu sosial ehtiyaca görə Quran tərtib edildi. Yoxsa daha öncə gələn ayələrin ən sona və ən sonra gələn ayələrin Quranın əvvəllərinə yerləşdirilməsinin başqa nə səbəbi ola bilər?
Sasani imperatorluğu devrildikdən sonra Türküstana doğru üz tutan ərəb savaşçılar türkləri əsir olaraq yaxalayıb kölə bazarlarında satırdılar. Türk kölələr vasitəsi ilə bir sürü zəngin ərəblər meydana çıxdı. Bu kölələr də islamı qəbul edib Misirdə Məmlüklər dövlətini qurdular.
Mərkəzi Asiyanın dərinliklərinə varan ərəblər sərt türk dirənişi ilə qarşılaşdılar. İslamı və ya hər hansı bir dini qəbul etmək bir anın işi olmamışdır. Elə olsaydı Tanrı bu millətlərin ruhunu bir gecənin içində islamı qəbul edəcək yöndə dəyişdirərdi və bu qədər savaşlara da ehtiyac qalmazdı. Çox ciddi şəkildə örgütlənmiş olan ərəb ordusu məğlublar üçün təslimdən başqa alternativ buraxmırdı. İslama dəvət edən savaşçıların yazıb-oxumaları yox idi, özləri də islamın nə olduğunu doğru-dürüst bilmirdilər. Bu üzdən də islamın qəbulunda ərəb basqısı da etkisiz olmamışdır. Türklərin dirənişi qarşısında ərəb savaşçılara Quranı təfsir edən din xadimləri vəhşi qövm olaraq bilinən ”Yəcuc-Məcuc”ların türklərdən ibarət olduğu anlatdılar. Bu günə qədər də ərəb milliyətçiləri Quranda iki surədə keçən vəhşi ”yəcuc-məcuc”ların türklər olduğu qənaətindədirlər. Ərəb kütləsinin psixologiyasında bu şəkildə türk düşmənliyi əkdilər. Öylə ki, Birinci Dünya Savaşında türkləri vurmaq cihad sayıldı. Arxadan türk ordusunu vurdular. Ərəblər deyirdilər ki, biz yəhudilərlə əmioğluyuq, yəcuc-məcuclar dəf olub getsələr, biz güvəndə yaşarıq. Halbuki türk ordusu Orta Doğudan çəkildikdən sonra qan durmaq bilməyir. Ərəb ədəbiyatında türk düşmənliyi təbliğ edildi. ”Türkün ayaq basdığı yerdə ot bitməz” – deyildi.
Fars ədəbiyatına da başqa səbəblərdən dolayı türk düşmənliyi düşüncəsi yerləşdirildi. Türklər də islamı qəbul etdikdən sonra ərəblər kimi cahanşümul dövlət qurmağa başladılar. Ərəblərdən islam bayrağını alıb özləri daşıdılar. 11-ci əsrdən keçən əsrin əvvəlinə qədər islamın gerçək bayraqdarı türklər olmuşdur. Türküstandan gələn türk axınları qarşısında İranın (əski Sasani coğrafiyasının) etnik yapısı dəyişməyə başlar. Farslar yurdlarının türklər tərəfindən işğal edildiyini ədəbiyata yansıdarlar. İlk dəfə olaraq ”Şahnamə”nin 1000 beytini yazan Dəqiqi türk düşmənliyi zehniyətini bu əsərə yerləşdirər. Dəqiqi bir Qəznəvi türk əsgər tərəfindən öldürülür və ”Şahnamə”nin yazılması Firdovsiyə tapşırılır. Firdovsi bu əsərdə türk düşmənliyini o qədər estetizə edir ki, daha sonra demək olar ki, bütün şairlər üçün türk düşmənliyini təbliğ etmək bir missiya halına gəlir. Bir çox tanınmış və dünya ədəbiyatında tanınan şairlərin əsərlərində türk düşmənliti açıqca görünür. O cümlədən, Mövlana Cəlaləddin Rumi Oğuzları qan tökən, qan içən adlandırır* və bəzi qəzəllərində türk olmağından rahatsız olduğunu yazıb türklüyünü inkar etdikcə, öz insani mahiyyətini gerçəkləşdirdiyini vurğulayır.**
Fars ədəbiyyatında sürüb gedən bu alışqanlıq Hafiz Şirazi tərəfindən uçurulmuşdur. Hafiz və daha sonra Füzuli türkləri öyən iki böyük şair olmuşlar. Füzuli özü də türk olmuşdur. Ancaq Hafizin türk olduğu haqda bilgi yoxdur. Kimsə Hafiz Şirazi qədər “türk” sözünü öyməmişdir. Yalnız Hafizin şeirlərində “türk” sözü və türk insanı gözəlliyin, incəliyin rəmzi və örnəyi kimi göstərilmişdir. Hafiz öz şeirlərində o zamanın böyük maddi-mənəvi dünyası sayılan, Əmir Teymurun başkəndi olan Səmərqəndi və Buxaranı bir türkün üzündəki qara xala qurban verir.*** Digər qəzəllərində də türk sözünü ədəbiyyat tarixində işləndiyi anlamın dışına çıxarmış və böyük bir sənət anlayışı ilə türk sözünün içinə gözəllik duyğuları yükləmişdir. “Dün gecə bizi tərk edən pəri çöhrəli türk, bizdən nə xəta gördü də Xəta yoluyla getdi?”**** Hafizin yaradıcılığında “türk” sözü fars ədəbiyyatında yayılmış olan anlamın dışına çıxmışdır. Türklərə baxış fərqli şəkildə yer almışdır. Bunun bir səbəbi olsa gərək. Böyük bir ehtimala görə, bu, Əmir Teymurun türklərə verdiyi dəyərdən, türk millətini yüksəltmə niyyətindən qaynaqlanmışdır. Əmir Teymur öz xatirələrini də türkçə yazmışdır. Əmir Teymurun zamanında türk sözü yayqınlaşmış və böyük anlam içərmişdir. Hafizin şeirində keçən “Şiraz” sözü də bu gün İranda yerləşən Şiraz deyil, Türküstanda Kiş şəhərinin yaxınlığında yerləşən və Əmir Teymurun dünyaya gəldiyi Şirazdır , o zaman kiçik bir qəsəbə olmuş. Əmir Teymurun türk kimliyinə önəm verməsi üzərinə bir çox şairlər, o cümlədən Hafiz Şirazi də “türk” sözünü şeirsəlləşdirmiş, içinə gözəlliklər yükləmişdir. Əmir Teymurun türksevərlik istəyi daha sonra davam edib və Əlişir Nəvai tərəfindən yazal olaraq sürdürülmüşdür. Əmir Teymur sənət adamlarına böyük diqqət göstərmişdir. Əbdülqadir Marağalı onun sarayında musiqi yaradıcılığı ilə məşğul olmuşdur. Əhməd Yəsəvinin məzarını Əmir Teymur onarmışdır. İşin ilginc tərəfi budur ki, türklüyü ilə qürur duyan Əmir türk düşmənliyinin təməlini qoyan Firdovsinin də məqbərəsini təmir etdirmişdir.

‏2009‏/08‏/14
_________
* آن غزان ترک خونریز آمدند بهر یغما در یکی ده در شدند
(مثنوی)
** خیال ترک من هر شب صفات ذات من گردد که نفی ذات من در او همه اثبات من گردد (دیوان کبیر)
*** اگر آن ترک شیرازی بدست آرد دل ما را به خال هندویش بخشم سمرقند و بخارا را
**** آن ترک پری چهره که دوش از بر ما رفت آیا چه خطا دید که از راه خطا رفت

SATİRİKİN LİRİKASI

2009-07-22T07:48:00.004+05:00

SAPLAQDAN BİR QƏZƏL

Təxminən ay yarım əvvəl “Azərbaycan” saytında “Cənubi Azərbaycanın Sabiri” kimi tanınan şair Saplağın vəfat etməsi xəbərini oxumuşdum. Təəssüf ki, istəyimə rəğmən, bu acı xəbəri və unudulmaz şairin şeirlərindən bir nümunəni zamanında oxuculara çatdıra bilmədim. Sağ olsun dəyərli ziyalımız Güntay Gəncalp, dünən aşağıdakı şəkillə birlikdə Saplağın bir qəzəlini mənə göndərmiş. Güntay bəyə səmimi təşəkkürümü bildirərək, həmin qəzəli sizlərə təqdim etməzdən öncə şair barədə qısa məlumat verməyi vacib sayıram.
“Saplaq” təxəllüslü Xeyrullah Haqbəyi 1943-cü ildə Güney Azərbaycanın Heris mahalında doğulub. Atası Azərbaycan Demokrat Firqəsinin üzvü olduğu üçün uşaq ikən ailəsi ilə birgə Tehrana köçməli olub və burada təhsil alıb. 1979-cu il inqilabına qədər əksəriyyəti xurafat əleyhinə olan satirik şeirləri ilə məşhurlaşıb, amma bu şeirlərin çoxu nə onda, nə də sonralar çap edilməyib. İnqilabdan sonra siyasi və ədəbi fəaliyyətlə məşğul olan şairin qeyri-satirik əsərlərindən ibarət “Herisdən bir səs” və “Mən Günəş vurğunuyam” adlı kitabları işıq üzü görüb. Saplaq həmçinin Kərəc şəhərindəki “Fərruxi Yəzdi” ədəbi cəmiyyətinin yaradıcılarından biri kimi uzun illər bu qurumun idarə heyətində fəaliyyət göstərib.

Ey könül, sevda yolu aləmdə hicransız deyil.
Vəslə imkan olsa, hicran dərdi dərmansız deyil.

Dalğalan, ey hissimin coşqun mühiti, dalğalan!
Hicrə düşmüş könlümüz dəryasız, ümmansız deyil.

Ayrı düşmüş ellərin dərdilə tufanlaşmışam,
Ol səbəbdən şeirimin bir beyti tufansız deyil.

Nəğməmiz hicran kədərli, ayrılıq nisgillidir,
Qəm qonaqlı ömrümüz, bir an da mehmansız deyil.

Sinəmiz amac olarkən, ayrılıq səyyadına,
Qaana dönmüş qəlbimiz, bir ləhzə peykansız deyil.

Mən vüsal uğrunda öz qaanımla peyman bağladım,
Elsevər şair, əfəndim, əhdə peymansız deyil.

Qoy Cənub həsrətli Rüstəm dinləsin bu nəğməni:
”Təbrizin bir daxması indi Süleymansız deyil”.

Mən Araz hicranlı, mən Sabir dözümlü Saplağam,
Yazdığım qəmnamələr həsrətsiz, hirmansız deyil.

SƏLİM BABULLAOĞLUDAN İKİ ŞEİR

2009-07-19T07:29:00.004+05:00

“Kultaz.com” portalında modern Azərbaycan ədəbiyyatının istedadlı nümayəndələrindən biri, şair və tərcüməçi Səlim Babullaoğlunun yeni şeirləri dərc edilib. Həmin şeirlərdən ikisinin mənə aidiyyəti olduğundan, onları burada da verməyi lazım bildim. Buyurun, oxuyun...

MƏSİHAĞA MƏHƏMMƏDİYƏ

«Külək yatıb» dedin. Məni diksindirdin.
Vərdiş etdiyimiz ifadənin söz hissəsiylə
indi görünməyən, olmayan təbiət hadisəsiylə
mənim qohum olduğumu asanca bildirdin.

Bunu indi xatırladım. Mən indi daha çox xatirəyəm.
Hara baxsam, hara dönsəm arxada yalnız keçmişdir,
hətta arxadakı göydələn belə az əvvəl keçilmişdir,
yəni, ən yaxın tarixdir də söyləyə bilərəm.

Yenə bu feli qafiyələr. Yalnız onlar yüzə-yüz düzdür.
Yenə dar səkilərdə kimsəsiz adamı ötürən addım səsləri -
üstəgəl əksləri, göydələnin sancıldığı səma yastığında
qızılı xallardan parıltılarını çıxsan belə azdır. Təklik heç vaxt çoxalmır.

Külək yatıb. Yazdır. Yenə günəş doğacaqmı bir sabah?
Batacaqmı? Gələcəkmi arxasından yeni günlər, kim bilir?
Yatıb külək. Oyaq uşaq pəncərədə bir çiçəyi dindirir,
qığıltıya qoxusuyla gülümsəyir ətirşah.

5 iyun

SƏTTARIN MƏSİHAĞAYA DEDİKLƏRİNDƏN

Öləndən sonra adamdan şəkillər və xatirələr qalır,
onların hasilindən və cəmindən dirilik heç cürə alınmır.
«Vətən! Vətən!» deyib dili qabar olan babamın
rəsmi önündə durmaqdan başqa mənə indi bir şey qalmır.

İtirdiklərmiz bizi həmişə yandırır,
çünki heç nə itmir, çünki bu dünyada hər şey həmişə yanımızdadır;
sağımızda, solumuzda, başımızın üstdədir;
tikanlı məftillər elə tikanlı bəhanədir -
bunu anlayanda isə gec olur.
Yəni, demək istəyirəm ki, biz bir-birimizi sevmirik, dostum,
və biz heç nəyin fərqində deyilik.

Məsələn, günəş, o mənim həyatımda 12131 dəfə doğub, hesablamışam.
Qəribədi, üst-üstdə yığsam, mən ona heç 1000 dəfə düz-əməlli baxmamışam.

Hə, qəribədi dünyanın işləri, bilirsən,
qızım on beş aylığında gördü Bakını, mən - otuz üç yaşımda,
Vətəni tanımaqda qızımla həmyaşıd olduq dünən.

Dünən oteldə, qızım qucağımda güzgüyə baxırdıq, qürrələnirdik.
Amma fərqliydi bu sevinclər: qızım mənimləydi deyə sevinirdi,
mən birgəlikdən çox diriliyə.
Sonra lap az, azca da Vətəndə olmağın sevinci vardı içimdə.
Bunu anladım və pis oldum, Məsih. Görəsən niyə
güzgülər bizi belə asanlıqla göstərdilər, çoxatdılar, topdan etdilər
və mənanı ustalıqla həm gizlətdilər, həm də faş etdilər.

Küçələrdən, binalardan, evlərdən asılan rəhbərin şəkli
hələ də məni diksindirir, təqib edir.
Hamı şəkillə şəkil çəkdirir, ona sakitcə təzim edir.
Hər şey satılır bu ölkədə, satılırsa demək alınır,
şəkil bizdən bizi satmağı təklif edir:
be sobut nist lozum.
İndi, tacir dükanlarında insan qəlbi həmişə endirimdədir,
satılan şeyin üstündə o adi bir peşkəşdir, hədiyyədir, dostum.

O şəklin biri də bizim evdədir.
Bilirsən, şəkil, hər dəfə ona baxmaqçün saygı duruşu tələb edir.
Mən o şəklin şüşəsində diriliyə, mütiliyə nifrət etdim, Məsih.
Onun riyakar, hökmlü, iti baxışları, saqqalı
xirtdəyimə dirənmiş ülgücü xatırladır.
«rədd ol!» əvəzinə məni xırıldadır.

İllərdir ki, hər gecə əqrəblər cütləşir, Ay doğur,
amma o mənə qadınımla olmağa sanki qoymur.
Mən qadınıma hər dəfə demək istəyirəm: gözəlim..!
Şəkilsə pıçıldayır: to mesle aftab zibayi…

Sənin dilin dildir, mənimki zəban,
sənin dünyada Vətənin vardır - Azərbaycan,
mənim bu cahanda didərgin Təbrizim, Ərdəbilim,
sənin sözün sözdür, ağzın ağız, məndə yalnız dəhan,
onu da vəsf ediblər orta əsrlərdə.

Sözlər bitmir, dostum, onlar bizi atıb gedirlər,
Qızımla məni qoyub gedən qadınım kimi,
Pirərvan yolunda, qumluqda, üfüqdə qaralıb itən köçlər,
yazsan əgər, elə o sətirlər kimi.
Mən də sözəm, Məsih, və yəqin sabah çıxıb gedəcəm.

7-8 iyun

Per Lagerkvist. MÜQƏDDƏS SÜMÜKLƏR

2009-07-09T07:19:00.001+05:00

Per Fabian Lagerkvist – məşhur İsveç yazıçısı, şair və dramaturq. 1891-ci ildə anadan olub, 1974-cü il iyulun 11-də dünyasını dəyişib. “Əsərlərinin bədii qüdrətinə və mühakimələrinin tam müstəqilliyinə, yaradıcılığında bəşəriyyət qarşısında duran əbədi suallara cavab tapmağa çalışdığına görə” 1951-ci ildə ədəbiyyat üzrə Nobel mükafatına layiq görülüb...

İki xalq böyük müharibə aparırdı və hər ikisi bununla fəxr edirdi. Müharibə onların ehtiraslarını elə coşdurmuşdu ki, adi insan həyəcanları bunun yanında heç nə idi. Döyüşlərdən sağ çıxan adamlar acgözlüklə bu ehtiraslara dalırdı. Müharibənin davam etdiyi və qanlı qırğının səngimək bilmədiyi sərhədin hər iki tərəfində özlərini vətənə qurban verib indi torpaqda uyuyan döyüşçülərə nəhəng abidələr ucaldılırdı. Onların qarşısına saysız-hesabsız ziyarətçilər toplaşır, şərəfli ölüm sayəsində əbədi müqəddəslik qazanmış sümükləri torpaq altda yatan igidlərin şəninə nitqlər söylənirdi.
Amma günlərin bir günü şayiə yayıldı ki, gecələr keçmiş döyüş meydanlarında qəribə hadisə baş verir. Ölülər qəbirdən qalxıb sərhədi keçir və çoxdan barışmış kimi bir-biri ilə görüşürlər.
Bu xəbər hamını sarsıtdı. Qəhrəmancasına həlak olmuş və xalqın qarşısında baş əydiyi döyüşçülər düşmənlə görüşür, onunla barışır! Bu ki dəhşətdir!

Hər iki xalq məsələni aydınlaşdırmaq üçün cəbhə bölgəsinə komissiya göndərdi. Komissiya üzvləri döyüşlərdən salamat çıxmış ölüşgən ağacların arxasında pusquda durub gecə yarısını gözləməyə başladılar.
Və – dəhşət! – inanılmaz şayiə öz təsdiqini tapdı. Boş torpaqdan qorxunc kabuslar qalxıb sərhədə tərəf gedirdilər, həm də deyəsən, özləri ilə nəsə aparırdılar. Hamı hiddətlə onların üstünə cumdu:
- Siz vətən yolunda qurban getmisiniz, biz sizin qarşınızda baş əyir, xatirənizi əziz tutur və daim anırıq, sizi ziyarət edənlərin ardı-arası kəsilmir, biz sizin məzarlarınızı müqəddəs bir şey kimi qoruyuruq, siz isə düşmənlə oturub-durur, onunla barışırısnız!
Həlak olmuş qəhrəmanlar təəccübləndilər:
- Siz nə danışırsınız?! Elə şey yoxdur, biz əvvəlki kimi bir-birimizə nifrət bəsləyirik. Sadəcə, bəzi sümükləri dəyiş-düyüş edirik, çünki onlar dəhşətli dərəcədə qarışıq düşüblər.

Çevirəni: Məsiağa Məhəmmədi

Rza Kazımi. HAVAYA PİLƏDİYİMİZ FATİHƏLƏR

2009-07-02T07:07:00.003+05:00

(hekayə)

“Ora daha biz üçün qürbət deyil”, – rəhmətlik böyük atam dedi.

Onların qəbirləri bizimki kimi deyil. Siman* bölüklərini yan-yana düzürlər, məsələn, olur qəbir. Həmi də tanışların başı üstə fatihə verə-verə bu başından o başınacaq gedib çıxdığımız öz qəbristanlarımız kimi deyil ora. “Behişti-Zəhra”** özü üçün bir şəhərdir. Neçə-neçə xiyabanı var, buranın xiyabanlarının tayı yox ha, elə bil asfaltı gecəynən gətirib töküblər ora. Biri tanımayan olsa, heç yüz ilə də tapa bilməz öz adamını. Bir dənə, iki dənə deyil, bizim şəhərin adamları qədər qəbir daşı var orda. Rəhmətlik Qotaz bəyin qəbriynən Xatının qəbri arasında üç xiyaban fasilə var. Xatını basdırandan sonra Qotazın da torpağı üstünə gedib fatihə vermək istədik, ancaq hara gedəcəkdik. Dedilər, onun qəbrini qız nəvəsi yaxşı tanıyır. Uzaqdan-yaxından gələn qonaqların arasında nə qədər onu gəzdiksə, gədəni tapa bilmədik. Axırda öz Məşə Bayatımız dedi, elə uzaqdan-uzağa fatihəni oxuyub havaya piləsək, yel onu aparıb yerinə yetirər. Biz də göz işlədikcə bir-birinin yanına düzülmüş qəbirlərə baxa-baxa həmd-surəni oxuyub pilədik. Mənə elə gəldi ki, gecə çörəyinə möhtac olan xeylək adamın qonşuluğunda kabab bişirirəm öz adamıma.

Özü də qəbirlərin onundan doqquzunda ölünün şəklini qoyublar daşın baş tərəfinə. Ata-babalarımız düz deyirmiş, axirəzzamanda Əzrail qocalardan çox cavanları xirtdələyəcəkmiş. Cavanların şəklinə baxanda, ürəyim toxtayırdı bir az. Rəhmətlik Xatın altmış ilə yaxın yaşadı bu dünyada. Hələ Tehrana köçməmişdən qabaq, qəşəng yadımdadır, bel-buxunlu bir qadın idi özü üçün. Neynəyirsən, qəbrə qoyanda, beli-zadı bükülmüşdü rəhmətliyin. Qəbir də deyəndə, iki siman bölüyü. Hələ deyirdilər, bir-iki təbəqə də onların üstündən tikəcəklər. Dövlətin əlindən hər iş gəlir. Özü də ora Tehran deyərlər, gündə bilirsən neçə nəfər adam ölür? Allah göstərməsin, elə yaslı adamdır minibus-minibus axışır Behişti-Zəhraya. Mürdəşirxanası nə boyda olsa yaxşıdır? Haranı deyim, bizim şəhrdarimiz*** onun yanında heç zaddır. Cəsədi yumağa verməyə də növbətə dayanmalısan. Orada hər iş görmək istəsən, ayın-oyun almaqdan tut otobusa minməyə kimi, sırada durmalısan. Xatından qabaqkı ölü pota bir kişi idi. Onu arvadının çadrasına bükmüşdülər. Adamları deyirdi, qəlbi dayanıb birdən. Heç beş dəqiqə sovuşmamış, bizdən sonra, ayrı bir ölü də gətirdilər. Yanılmasam, dədə-nənəsinin bircə oğlanı idi elə bil. Bacıları özünü öldürürdü lap. Biri, bilmədim nəyi idi, iki yol ürəyi keçdi o belə naməhrəmin qabağında. Gözüm əvvəl-axır elə orda doldu bir az. Arada Məşə Bayatnan çıxdıq siqar çəkməyə. Yarım saata yaxın orda durduğumuzda, ölülər elə bu cür, təsbeh dənələri kimi düzülürdü bir-birinin dalıyca. Xatını öz yorğanına bükdüyümüzə görə, onu uzaqdan-uzağa da yorğanın iri güllərindən seçmək olurdu. Xatını yuyub kəfənləyənə kimi, biz təzə yonulmuş bir qəbir daşının üstündə əyləşib siqar çəkdik dalbadal. Mən beşini tüstülədim, siqar çəkməyən Məşə Bayat da ikisini. Adına görə, üstündə əyləşdiyimiz qəbrin içindəki zənən xeylağı idi. Nə bilim, bəlkə də qız imiş rəhmətlik. Mürdəşirxananın o biri qapısından Xatının Tehrandakı nəvələri bizə əl eləyəndə, biz siqarlarımızı söndürüb meyit namazı qılmaq üçün durduq ayağa. Getməmişdən qabaq bayaqkı qıza da fatihə oxuduq Məşə Bayatnan. Namazımız heç beş dəqiqə çəkmədi. Pişnamaz namazı qurtarar-qurtarmaz bizdən pulunu alıb o biri ölünün sorağına getdi. Özü də bir dənə, iki dənə yox ha, onun kimi neçə-neçə adam işləyir orda. Tələm-tələsik qıldığı namaz ancaq canımıza sinmədi əslən. Allah Xatına rəhmət eləsin, burda ölsəydi, öz məscidimizin mollası cənazəsi üstə namaz qılımışdı indi. Meyitə elə namaz qılır, adam deyir, ölünü behiştə yola salır. Öləndə də, adam öz şəhərində ölsün! Hə, Xatını çiynimizə götürüb ambulansın içinə qoyduq. Çox adam gəlmişdi uzaqdan-yaxından. Biz üç minibusnan cənazənin dalına düşsək də, qohumların bir neçəsi öz maşınlarıynan gəlirdilər. İnanmazsan, sonsuz adamların yası kimi minibusun içində oxşamadan-zaddan xəbər yox idi heç. Kişili-qadınlı hamı düz-düz əyləşib böyründəkiynən pıçıldaşırdı. Minibusun harda saxladığını bilmədim axırda. Mürdəşirxandan iki xiyaban o yanlıq idi, yoxsa üç xiyaban? Yadımda qalmadı heç. Xatını basdırıb qayıdanda, qəbrinin adresini nəvələrinin birinə yazdırdım. Bax, budaha, qoymuşam sicillimin**** arasına. Qotaz bəyin qəbrini axtaranda, Məşə Bayatın oğulluğu: “Heç öz uşaqları ildə-ayda bir dəfə də getmirlər dədələrinin torpağı üstə” – dedi bizə. Mən gördüyümü gördüm, heç kəsi qınamaq olmur. Orda elə evindən çıxıb qəbir üstə getmək üçün nəm neçə saat vaxt ayırmalısan. Hələ qayıtmağın da qalıb Allaha. Toz-tüstünü demirəm, xiyabanlarda bəyəm maşın əlindən iynə atmalıdır yerə? Qəbrinə nur yağsın, axırı bilmədim Xatın nə üçün buranı qoydu getdi ora. Rəhmətlik bir dəri olmuşdu, bir sümük. Orda nə tez qocalarmış adam. Üstünə yenə siman bölüyündən qoydular. Xala xətrin qalmasın deyə, onun üstünə də bir az sarı torpaq tökdülər. Di qurtardı getdi. Hər nə bolluq olsa da, sən demə, Tehranda torpaq qıtlığı var imiş. Qəbristanda da torpaq tapılmasa, daha heç zad. Ölünün başına neçə ovuc torpaq səpib hər nə başdan olur olur orda. Torpaq da deyəndə, sən torpaq eşit, sapsarı qum gör. Gələn seri***** Tehrana dönsəm, bir torbalıq torpaq götürəcəyəm öz qəbristanımızdan. Buranın torpağına Kərbəla türbətindən qatıblar. Rəhmətlik nənəm deyərdi, altı dəvəyə yükləmişdilər türbətləri. Odur buranın torpağını ovcuna alanda, məxsus bir iy qalxır ondan. Deyirlər, hər kəsin kəfəninə bir az Kərbəla torpağından qoysan, qəbir sıxıntısından qurtarar cənazəsi. İndi orda Xatın yolumuzu gözləyir bizim. Özü də Xatından sonra, Qotaz bəydən sonra gör neçəsi Behişti-Zəhrada basdırılıbdır. Bu dönə səni də özümnən aparacağam Tehrana. Sən cavansan, Qotaz bəyin də qəbrinin yerini tez öyrənərsən. Amandı, fəqət burdan götürəcəyimiz torpaq yadından çıxmasın...

___
* Sement, beton
** Tehranın ən böyük qəbristanlığı
*** Şəhər bələdiyyəsi
**** Pasport
***** Dəfə

Qaynaq (ərəb əlifbasında): http://www.1001gece.blogfa.com/post-78.aspx

Məzahir Şəhamət. ŞEİRLƏR

2009-06-08T06:54:00.001+05:00

Məzahir Şəhamət – 1966-cı ildə Güney Azərbaycanda, Ərdəbil əyalətinə daxil olan Meşkinşəhr yaxınlığındakı Rəzi qəsəbəsində doğulub. Əsərlərini farsca yazır. “İlk şeirlər” adlı poetik toplusu 1993-cü ildə işıq üzü görüb. Sonralar nəsr sahəsində də qələmini sınayıb. İndiyədək iki romanı çap olunub, “13” adlı hekayələr toplusunun nəşrinə isə icazə verilməyib. Aşağıdakı şeirlər Şəhamətin 2006-cı ildə çıxmış “Dairənin neçənci küncündən” adlı toplusundan seçilərək tərcümə olunub.

♦ ♦ ♦
Həmin bu otaqda
sizin ayağınızın yanında
stolun kənarında iki stul
üstündə iki boş stəkan
hələ də lal soba və qəhvə iyi
yox, güzgüdən heç nə soruşma
işıq sönəndən sonra heç nəyi xatırlamır
sən tarixi müqayisələri unutmusan
nəyinsə forması ya rəngi heç bir zamanı yada salmır
hətta pəncərədən necə canlandırıcı şəkildə baxsan da
nə varsa hər şey lal dumanda gizlənib
onlar kim olublar
nə ediblər burada
və hara gediblər?

Çoxlu başqa suallar da var səslənər əgər qoysan
qoymursan
cavablar asan deyil
bilirsən, sözlər çox güman bu həndəvərdədir
künc-bucaqda
yarıqaranlıq fəzada
əşyaların üstündə
cansıxıcı havanın böyründə
onları necə görə, yaxud eşidə bilərsən?
düşünürsən ki, bilməzsən və heç kəs heç vaxt
pəncərəni açırsan
hava həmişə sirlərlə dolu olub
otaqdan elə çıxırsan, elə bil heç zaman onda olmamısan
küçədə kimsə səndən soruşur:
“Cənab, doğrudanmı o evdə iki nəfəri öldürüblər?”
Deyirsən:
“Bəli, mən də gördüm”.
İndi bir çadırda oturub kuzəni dodağıına yaxınlaşdırısan
meydanda
iki kişi bir-birinin üstünə qılınc çəkib
qəbilə də hamılıqla bir-birinə dəyib

telefonun zənginə ayağa durursan
kimsə söyləyəcək:
“Bir çətinliyin yoxdur ki?”
Sən yenə də deyəcəksən:
“Yalnız azca yuxum gəlir vəssalam”.

♦ ♦ ♦

Yadımdadır dünyanı qar bürümüşdü
dünya sanki əbədi bir sakitlikdi
şaxta ağ dənəcikləri artıq saymırdı
bir şeir yazmışdım
ilk bəndində haçandan dar ağacında qalmış kişinin iki gözü
bir qasırğa cəsədi toza bürüyəndə
sürüşmüşdü aşağı və gözdən iraq
indi başqa bir şeir yazmaq istəyəndə
payız parkda məğrur dayanıb bütün rənglərlə
çatırlar birinci misraya
elə zillənirlər baxışıma ki,
şeir bir gölməçəyə dönür dumanlı qorxu içində

nə üçün bura qədər qaçmışam
niyə məhz bu skamyada oturmuşam
bu cür düşünə bilərdimmi
ya başqa cür?

Gözümü yumuram
iki göz yarımçıq qırmızıdan baxır
dünya tumurcuqlayıb yaşıllamış dar ağaclarıyla doludur
bir təpənin üstündə
bahar daşqalaq olunur
qoca kişi deyir:
cənab, fikir eləmə, səhərlər həmişə gecikir
tezliklə öyrəşəcəksən

Uzaqdan da bir səs eşidirəm:
yağış yağsa da, mənim boğazım quruyub.

♦ ♦ ♦

1.
Adamlar öz kölgələrinin kölgəsidir
qaranlıq düşür
kölgəsiz kölgələr bağlı qapılar arxasında
ah çəkir
və kölgələri
otaqda tənhalıqdan çatlayır
bir qədər uzaqda
gecəylə dolu həyətdə
bir şairin kölgəsinin kölgəsi
kölgəsinin dalınca ağlayır
və qara bir pişik
boş yolu cırmaqlayır.

2.
Otağa giririk
ağ vərəqləri sayırıq
bir... yüz... min...
kölgələrimiz pillələr üzərində
başları bir-birinin çiynində
səhərəcən gözləyir.
Kimsə küçədə gəzişir
bir... iki...
bir... iki...
ayaqları kölgələrin ürək döyüntüsünü sayır.
Bir gecə
biz vərəqləri sayıb qurtaracağıq
və kölgələrimizlə
başlarımız bir-birinin çiynində
pillələrdən enib
qəbristanlığa yollanacağıq
bir az gəzişməyə
və bir az şeir deməyə.

Farscadan tərcümə: Məsiağa Məhəmmədi

VƏCD İLƏ KƏŞF ARASINDA

2009-06-07T06:44:00.002+05:00

yaxud

GÜLLƏRİN NƏBZİNİ TUTAN ŞAİR

Zəngin tarixi köklərə və bədii-estetik ənənələrə malik fars poeziyası XX yüzilikdə çoşqun inkişaf dövrü yaşamış, getdikcə daha sıx inteqrasiya olunduğu dünya ədəbiyyatına daim adları ilə öyündüyü böyük klassiklərlə yanaşı, bir sıra önəmli müasir simalar bəxş etmişdir. Beşiyi başında Nima Yuşicin (1895-1960) durduğu modernist mahiyyətli “yeni şeir” (“şe’r-e nou”) hərəkatı ötən əsrin 50-60-cı illərində özünün bütöv bir pleyadasını ərsəyə gətirməklə, fars poeziyasında aparıcı təmayülə çevrildi və öz sürətli təkamülünün yeni mərhələsinə daxil oldu. Bu dövr şairləri içərisində Söhrab Sipehri istər “yeni şeir”in gəlişməsinə verdiyi töhfə, istərsə də yaradıclıq üslubunun özünəməxsusluğu, dünyaduyumunun bənzərsizliyi baxımından xüsusi diqqət çəkir (Sipehrinin müasiri, ünlü fars şairəsi Foruğ Fərruxzad belə deyirdi: “Söhrab hamıdan fərqlənir”). Təsadüfi deyil ki, özündən sonrakı poetik nəslə ciddi təsir bağışlayan Sipehri poeziyasına bütün dünyada maraq ilbəil artmaqda, əsərləri müxtəlif dillərə tərcümə edilməkdədir. Sipehrinin şəxsiyyətinə özəl marağı şərtləndirən amillərdən biri də budur ki, o, İran mədəniyyəti tarixinə təkcə böyük şair kimi deyil, həm də dünyaca məşhur modernist rəssam kimi daxil olmuşdur.

Söhrab Sipehri 7 oktyabr 1928-ci ildə İranın indiki İsfahan ostanına (əyalətinə) aid Kaşan şəhərində anadan olub. Atası poçt və teleqraf idarəsində işləsə də, sənətə bağlı adam idi: sonralar şairin özünün də yazdığı kimi, tar düzəldər və çalardı, gözəl xəttat idi, şeir vurğunuydu. Bu da Söhrabın sənətə meyllənməsində izsiz ötüşməmişdir, baxmayaraq ki, şair atasını erkən itirmiş və anasının himayəsində böyümüşdür. Söhrabın xarakteri də bir növ bədii yaradıcılıqla məşğul olmasına şərait yaradırdı. Şairi yaxından tanıyan həmyerlisi, şair və maarif xadimi Müşfiq Kaşaninin yazdığına görə, Söhrab son dərəcə nəzakətli, utancaq, təkliyi sevən bir insan idi, ictimai yerlərdən qaçar, gözlərini mavi səmaya, axar suya zilləyib özünə dalmağı üstün tutardı. Bununla yanaşı, hədsiz dərəcədə zəhmətkeş və çalışqan idi, işləməkdən, oxuyub-öyrənməkdən yorulmazdı. Bacısı Pəridoxt Sipehrinin xatirələrindən bəlli olur ki, artıq on dörd yaşınadək Söhrab fars ədəbiyyatı ilə yanaşı, Lamartin, Höte, Zolya, Şatobrian və Hüqo kimi Qərb müəlliflərinin əsərlərini mütaliə edibmiş. Hələ orta məktəbdə oxuyarkən rəsm çəkməyə böyük həvəs göstərən Söhrab on səkkiz yaşından şeir də yazmağa başlayır.
Tehranda iki il texnikumda oxuyan Söhrab yenidən doğma şəhəri Kaşana qayıdır: o dövrün qanununa əsasən, o, beş il ərzində məcburi qaydada əyalətdə müəllimlik etməli idi. Lakin həmin vaxt Kaşan təhsil idarəsinin rəis müavini olan adı çəkilən Müşfiq Kaşaninin təklifinə əsasən, sözügedən idarədə işləməyə başlayır. Həmin dövrdə yaradıcılıqla yanaşı, intensiv mütaliə ilə məşğul olur. Bununla bağlı M.Kaşaninin qeyd etdiyi bir məqam Söhrab poeziyasının xarakteri ilə bağlı müəyyən məsələlərin üzərinə işıq salır: Söhrab klassik farsdilli ədəbiyyatdan “hind üslubu” adıyla məşhur olan cərəyan nümayəndələrinin yaradıclığına (Saib Təbrizi (1601-1676), Kəlim Kaşani (vəf. 1651), Nəziri Nişaburi (vəf. 1614), Əbdülqadir Bidel (1644-1721) və s.) xüsusi maraq göstərir, onları dərindən araşdırıb öyrənirmiş; hətta səfərlərə də Saibin, yaxud Bidelin divanını götürər, ona çətin gələn beytlərin mənasını ədəbiyyat bilicilərindən soruşarmış.
1948-ci ildə Sipehri Tehran universitetinin incəsənət fakültəsinə daxil olur və bununla da rəssamlığı özünə peşə seçir. Ədəbi yaradıcılığına da ara verməyən şair 1951-ci ildə özünün “Mərg-e rəng” (“Rəngin ölümü”) adlı ilk şeirlər toplusunu çap etdirir. Həmin topluda onun “yeni fars şeirinin atası” Nima Yuşicin güclü təsiri altında olduğu aydın görünür. Bu təsirin izləri Söhrabın 1953-cü ildə işıq üzü görən “Zendegi-ye xabha” (“Yuxuların həyatı”) başlıqlı ikinci kitabında sezilməkdədir, hərçənd kitabın adı və məzmunu şairin açıq-aşkar sürrealizmə meyllənməsindən də xəbər verirdi. 1955-ci ildə məşhur “Süxən” (“Söz”) dərgisində Sipehrinin yapon şeirindən tərcümələri çap olunur.
Universiteti bitirdikdən sonra Sipehri bir sıra dövlət idarələrində çalışır, qısa müddət tədrislə məşğul olur, eyni zamanda rəssam kimi bir neçə sərgidə iştirak edir; 1961-ci ildə Tehranda onun ilk fərdi sərgisi açılır. Buna qədər isə o, Avropaya (Paris, London, Roma...) səfər etmiş, 1960-cı ildə Yaponiyaya gedərək, ağac üzərində həkkaklıq sənətini öyrənmiş, geri dönərkən yolunu çox sevdiyi Hindistandan salmışdı. İlk fərdi sərgisinin baş tutduğu həmin 1961-ci ildə Söhrab Sipehri bir-birinin ardınca iki şeir kitabını – “Avar-e aftab” (“Günəşin qəlpələri”) və “Şərq-e ənduh” (“Kədərin şərqi”) – oxuculara təqdim edir. Bu kitablar poetik yetkinliyin göstəricisi olmaqla yanaşı, şairin yaradıclığında yeni bir istiqamətin başlanğıcından xəbər verir (təsadüfi deyil ki, bəzi tənqidçilər “əsl Söhrab”dan danışarkən, onun ilk iki kitabını kənara qoyurlar). 1965 və 1966-cı illərdə “Arəş” rüblük dərgisində çap olunan “Səda-ye pa-ye ab” (“Suyun ayaq səsi”) və “Mosafer” (“Yolçu”) poemaları isə bu istiqamətin başlıca parametrlərini ortaya qoyur. Burada söhbət sadəcə fərdi üslubun müəyyənləşməsindən deyil, bütöv poetik-fəlsəfi sistemin yaradılmasından gedir. Bu sistemi “Söhrabın dünyası” adlandıran o illərin ən poulyar şairi Foruğ Fərruxzad yazırdı: “Onun (Sipehrinin – M.M.) fikir və hiss dünyası mənim üçün dünyaların ən maraqlısıdır. O, konkret məkan, zaman və insanlardan danışmır, insandan və həyatdan söz açır. Buna görə də genişdir... Əgər o, bütün gücünü şeirə həsr edərsə, onda görərsiniz haralara gedib çıxacaqdır”. Amma Foruğun arzusuna rəğmən, Sipehri rəssamlıq fəaliyyətindən bir gün də qalmırdı. Onun əsərləri İranla yanaşı, Fransada, ABŞ-da, Braziliyada, İsveçrədə fərdi və kollektiv sərgilərdə nümayiş etdirilirdi. Şairin müxtəlif ölkələrə səfərləri də davam edirdi: Almaniya, İspaniya, Hollandiya, Yunanıstan, Misir, Pakistan, Əfqanıstan... 1962-ci ildə özünü büsbütün yaradıcılığa həsr etmək məqsədilə dövlət işlərindən birdəfəlik uzaqlaşması buna imkan yaradırdı.
Beləliklə, Sipehri yaradıcılıqla bağlı böyük bir həqiqəti təsdiqləmiş oldu. Bu barədə M.Kaşani yazırdı: “Söhrab təkliyə çəkilməyi ədəbi yığıncaqlarda və şeir məclislərində iştirakdan üstün tuturdu. O deyirdi ki, orijinal sənətkar özü öz yerini tutur, burada hər hansı reklama elə də ehtiyac yoxdur. Özü də belə idi və belə də etdi”. 1968-ci ildə çap olunan “Həcm-e səbz” (“Yaşıl həcm”) adlı kitabı Söhrab Sipehrinin poetik istedadını bütün miqyası ilə nümayiş etdirdi və İran ədəbiyyatşünaslarının dediyi kimi, onu modern fars şeirinin beş aparıcı simasından birinə (digərləri Nima Yuşic, Əhməd Şamlu, Foruğ Fərruxzad və Mehdi Əxəvani-Salis sayılır) çevirdi. Həmin dövrdə (1960-1970-ci illərdə) İranda ədəbi gündəmin mərkəzində dayanan Sipehri poeziyası çeşidli tənqidlərə də məruz qaldı. Kimlərsə onu “ictimai öhdəlik”dən qaçmaqda, kimlərsə poetik dili danışıq (“küçə və bazar”) dili səviyyəsinə salmaqda ittiham etdi. Şairin yaradıcılığının bədii-fəlsəfi mahiyyətinə də yanaşmalar müxtəlif idi. Kimlər üçünsə o, sürrealist, kimlər üçünsə buddist, kimlər üçünsə sufi (neosufi)... idi. Söhrabda bunların hamısı vardı, amma o, bütövlükdə bunların heç biri deyildi. Onun buddizmə marağı şübhəsiz bir faktdır, məsələn, “Nilufər” və “Bodhi” kimi şeirləri bunu aydın göstərir. Onun fransız sürrealist poeziyasına (və Uilyam Bleykə) vurğunluğu da bəlli faktdır və şeirlərində yuxu ilə gerçəkliyin qarışdırılması, irrasionallığa meyl bunun təzahürüdür. Söhrabın şeirlərində sufizmin “fəna”, “təcəlla”, “vəcd”, “kəşf” kimi istilahları işlənməkdədir, amma bununla belə onun mistikası fərqli mahiyyətdədir. Üstəlik, Söhrabın öz simvolikası da var: “gecə”, “quş”, “su”, “pəncərə”, “alma”, “hovuz”, “heçlik” və s. Məsələ bundadır ki, Söhrab yeni fars poeziyasında görünməmiş, qeyri-adi bir sintez həyata keçirmişdir və onun dünyaya baxışı universal səciyyəlidir. Buradan onun “hind üslubu” şairlərinə xüsusi marağının kökü aydınlaşır.
Sipehrini ictimai həyata biganəlikdə suçlayanlardan biri “İran ədəbi tənqidinin patriarxı” adlandırılan və əslən Təbrizdən olan böyük yazıçı, şair və filosof Rza Bərahəni olmuşdur. Sonralar R.Bərahəni müsahibələrinin birində deyir: “Vaxtilə mən Söhrab haqqında bir məqalə yazmışdım... O zamanlar mən sırf ictimai bir şair idim və əqidəm beləydi ki, belə bir zamanda şair gərək səngərdə olsun. Bu yöndən mən Sipehrinin şeirini qəbul edə bilməzdim. Təbii ki, mən bu gün o cür düşünmürəm...” Və sonra: “Sipehri poetik səmimiyyətin yeni bir sərhədinə çatmışdır”. Sonuncu, şübhəsiz, Sipehri şeirinə verilən çox düzgün və həm də çox yüksək qiymətdir. Bu cəhət xüsusən “Suyun ayaq səsi” poemasında bütün parlaqlığı ilə özünü göstərir. Həmin əsərdə Söhrabın dünyaduyumunun əsas cəhətləri son dərəcə aydın ifadəsini tapmışdır. Təfsilata varmadan deməliyəm ki, şair insanları yeni baxışa yiyələnməyə çağırır:

Mən bilmirəm,
niyə deyirlər: at nəcib heyvandır, göyərçin gözəldir.
Və niyə heç kəsin qəfəsində kərkəs yoxdur.
Yonca çiçəyinin qırmızı lalədən nəyi əskikdir.
Gözləri yumaq gərək, başqa cür görmək gərək.
Sözləri yumaq gərək.
Söz gərək küləyin özü, söz gərək yağışın özü olsun.

Bunun üçünsə, insanlar geriyə baxmaqdan qurtulmalı, ənənə yükündən, hər cür stereotiplərdən, hətta sözlərin şüurda doğurduğu ənənəvi obrazlardan xilas olmalı, təbiətdə əriməyi, təbiətdə qərq olmağı bacarmalıdırlar: “Həyat “indi” hovuzunda çimməkdir”. Çünki:

Arxada canlı fəza yoxdur.
Arxada quş oxumur.
Arxada külək əsmir.
Arxada küknarın yaşıl pəncərəsi bağlıdır.
Arxada bütün fırfıraları toz basıb.
Arxada tarixin yorğunluğu var.
Arxada dalğanın xatirəsi sahilə soyuq sükut sədəfi tökür.

“Həm sətir, həm ağ” şeirində bu halı vəcd ilə kəşf arasında bir durum kimi səciyyələndirən şair əmindir ki, bu zaman güllərin nəbzinin döyüntüsünü duymaq, ağacların nəfəsinin səsini eşitmək... və əbədiyyətə dalmaq mümkündür.

Kitabı bağlamaq gərək.
Ayağa durmaq,
zaman boyunca addımlamaq,
gülə baxmaq,
mübhəmliyi eşitmək gərək.
Varlığın dibinədək qaçmaq gərək.
Fəna torpağının ətrini tutub getmək gərək.
Ağacla Tanrının görüş yerinə yetmək gərək.
Genişliyin yaxınlığında
vəcd ilə kəşf arasında bir yerdə
əyləşmək gərək.

Bu üzdən bir çox ədəbiyyatşünasların fikrinə rəğmən, Sipehri poeziyasında pessimizm, bədbinlik yoxdur, əksinə, öz sözlərilə desək, şur var, şövq var, şadlıq var...
Söhrab Sipehrinin daha bir kitabı – “Ma hiç, ma neqah” (“Biz heçik, biz – baxış”) 1977-ci ildə çap olunur. Elə həmin il şair sanki ömrünün sona yaxınlaşdığını duyaraq, altı toplusunun, iki poemasının və o vaxtadək çap edilməmiş şeirlərinin daxil olduğu “Həşt ketab” (“Səkkiz kitab”) adlı külliyatını nəşr etdirir. (Bəzi ədəbiyyatşünaslar bu adda buddizmin səkkiz müqəddəs mərhələsinə işarə görürlər). Az sonra şairin ağır xəstəliyə – qan xərçənginə mübtəla olduğu aydınlaşır və bunula əlaqədar o, 1979-cu ilin sonlarında Londona yollanır. 1980-ci ilin martında Tehrana qayıdan Sipehri həmin il aprelin 21-də dünyasını dəyişir və öz vəsiyyətinə əsasən, Kaşan yaxınlığındakı Ərdəhal kəndində dəfn olunur...

Əhməd Ünal Çam. ŞEİRLƏR

2009-06-03T06:35:00.003+05:00

DİNCLİYİN AYAQ SƏSLƏRİ

Dincliyin ayaq səsləri,
addım-addım uzaqlaşır.
İçimdə qorxusu,
boynumda nəfəsi.
Vəfasızlıq ətrafımda sıxlaşır.

Hər güzgüdə bir məğlubun gözləri,
hər guşədə bir uduzmam.
Ah!.. içimi yandırır
peşmanlıq kolleksiyam;
Artıq içimə sığmır…

HƏR ŞAİR BİR AZ ÇİRKİN OLMALI

Hər şair bir az çirkin olmalı
(Mənim kimi)
Hər şeyi əskik yaşamalı bir az
(Mənim kimi)
Hər istədiyi uzaq,
Sevdiklərində naz,
Yaşanması arzulanmayanı
Hər kəsdən çox yaşamalı.
Qışda donmalı,
Hər kəsdən çox yanmalı
Gəlincə yay.
Çox olmalı həsrətləri,
Çox olmalı dərdi-səri.
Hüznü çox olmalı,
Yandırmalı içini bir az.
Çirkin olmalı
Hər şair bir az.

MƏN DƏNİZ FƏNƏRİYƏM

Mən məğlubların ən öndəki nəfəriyəm,
Gül bağçasına düşmüş kolun tikanıyam.
Özümə yox ki xeyrim, olsun başqasına,
Mən səhranın ortasında yanan dəniz fənəriyəm.

MƏNƏ ƏVVƏLKİ KİMİ BAXMA

Mənə əvvəlki kimi baxma,
Əldən düşmüşəm, yorğunam.
Yelkənim cırılıb, qırılıb sükanım da,
Kiçik dalğalardan belə qorxuram.
Çıxa bilmirəm açıq dənizlərə,
Sakit limanlarda lövbər salıram.
Nə qədər fırtına vardı içimdə,
İndi aram, indi durğunam.
Alışa bilmədim köhnələrinə,
Hər yeni dərdə də ağlayıram.
Gücüm çatmır kimsəyə,
Bir “üf!” deyiləndə yıxılıram.
Gənclik yadıma düşdükcə,
Saçımda ağ sayıram.
Mənə əvvəlki kimi baxma,
Günbəgün ölürəm.

GÖZƏL İNSANLAR VARMIŞ ÇOOX UZAQLARDA

Uzaq diyarlarda, çoox uzaqlarda
Vəfa varmış hələ də
Doldurdum heybəmi ümidlərlə
...gedirəm.

Uzaq diyarlarda, çoox uzaqlarda
Qədir-qiymət bilənlər varmış
...varmış hələ də
Boşladım səylərimi,
...gedirəm.

Gözəl insanlar varmış, çoox uzaqlarda
Dağlardan dinclik əsirmiş,
Çiçəklər gülüş açırmış,
Günəş doğurmış hər səhər.
Hər səhər, hər səhər
İnsanlar gülümsəyir,
... "Sabahın xeyir!” deyirmiş,
Kefini soruşurmış hələ də
Çooox çooox çox uzaqlarda.

Yıxdım son qalalarımı öz əlimlə
Yığdım şeirlərimi, gedirəm.
Sizə qalsın hər kədərim,
Hər məğlubiyyətim,
Kürəyimdən çıxardığım xəncərlər
Sizə qalsın...
Sizə qalsın mənəmlik,
Sizə qalsın qaşqabaq.
Gözəl atlara minib gedən gözəl insanlar
İz buraxmış könüllərdə
Bir şəfəq vaxtı, bitərkən üzüntü
Ayağımı son izlərə basa-basa
...gedirəm.

Qəm-qüssə silinərkən üzümdən
Dostluq mahnıları dilimdə
İllər sonra gəlib çıxan gülüşlə
...gedirəm.

Vida vaxtıdır saxta dostluqlara
Artıq düşmək yoxdur duzaqlara
Gül qoxulu izlərə bata-çıxa
Gedirəm, gedirəm
Çoox çoox çox uzaqlara...

Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdırma: Məsiağa Məhəmmədi

Aydın Araz. SAAT, ALTIDA DAYANMIŞDI

2009-05-30T06:27:00.001+05:00

(Hekayə)

Atilla İskəndaniyə

Qaranlıq pillələri enib dükanın aşağı çəkilmiş kirkirəsini döydü. Qoca gahdan yatmağa evə getməzdi, qalardı dükanın içində, radioya qulaq asıb siqar çəkərdi dalbadal.
- Aç, mənəm – dedi Əmir.
Qoca uzun, incə barmaqlarını məftillərin arasına salıb kirkirəni çəkdi yuxarı. Əmir boynunu azca əyib girdi dükana. Siqar tüstüsü divarda yanan kiçicik çırağın başında burulub fırlanırdı. Divardan köhnə-köhnə, işdən düşmüş saatlar asılmışdı. Neçəsi də işləyirdi. Təkcə radionun sönük olduğunda, əqrəblərin tik-tak səsləri eşidilirdi.
- Yorulma! Bağla gedax çay qırağındakı şama. Bu gecə Ay doludu, işıxdı! – dedi Əmir.
Əmir boynuna kiçik naldan olan bir boyunbağı salmışdı. Sağ qulağının üstündə həmişə bir gilə siqar var idi. O ancaq siqar çəkməzdi.
Qoca siqarıyla başqasını alışdırıb qapını qıfılladı. Kirkirəni çəkib pillələri çıxdıqlarında, başını qaldırıb fələkədəki saat binasının əqrəblərinə baxdı. Saat altını göstərirdi.
- Hər gecə sahat on ikidə bu sahat altı sahat qabax, altı sahat da dalıdı – gülümsəyərək dedi Əmir.
- Buyün onuncu ixtarı da verdilər. Amma düzətməyəcəm – dedi qoca.

Şəhərin təkcə saatçısı idi qoca. Saat binasının saatını otuz-otuz beş il öncə bir almanlıyla birgə qoşmuşdular. Almanlı qadınıyla gəlmişdi. Dostluq qurmuşdular qocanın ailəsiylə. Saatın qılığını almanlıdan sonra yalnız qoca başarırdı.
Şəhəri ikiyə bölən quru çayın üstündə taxtalarla düzəlmiş titrək körpüyə yetişdikdə, qoca Əmirə dedi:
- Əvvəl sən keç.
- Ay doludu, çay doludu, Ay doludu, çay doludu – körpünün üstündən keçərək söylədi Əmir.
Körpünün o başına yetişdikdə əlinin tərpətməsilə qocaya “gəl” dedi.
Körpü hələ titrəyirdi. Qoca asta-asta körpünün üstündə yeriyib, hərdən də dayanırdı. Qocanın ağ sar-saçı Ayın işığında parıldayırdı. Sərhəd çaya yaxınlaşdıqca, cırcırların səsindən azalıb suyun gurultusuna artırılırdı. Çay sərhəd olduğuna görə qoruqçuluq bürclərindəki sərbazlardan gizli gəzməli idilər. Onlar adamdır, atdır, yoxsa nəmənədir bilməzdilər. Vurardılar.
- Alnında ağ bir xal var, quyruğu xalis ipəkdəndi. Onu da özümünkü eləsəm, elə keflənərəm ha... – dedi Əmir.
Qoca baxırdı çayın o tayındakı qoruqçuluq dəkəlinə. Yəqin içində bir qoruqçu sərbaz barmağını maşa üstündə saxlayıbdır. Orda tərpənən balaca işıq da gizlicə çəkdiyi siqarın işığı idi.
Əmir qocadan neçə addım öndə yeriyirdi. Çayın ləpələri daşa dəyib daşlanırdı Əmirin potunları üstünə.
- Yorulma ha, az qalır – dedi Əmir.
Qoca özünü Əmirə yaxınlaşdırdı addımlarını yeyinlədərək.
Şamda qamışların boyu adam boyundan da uca idi. Qıçlarını yarımçılıq büküb oturdular.
Qoca Əmirin saqqalına düşmüş dənlərə baxırdı. Həmişə gözlərini bir yerə zilləyib fikrə dalanda, həndəvərinin səsinə kar olurdu qulaqları.
Əmir əlini qocanın çiyninə vurduqda, yuxudan diksinən kimi birdən yerindən tərpəşdi.
Əmir gülümsəyərək:
- Hə! Genə də İsmayıl yadıva düşdi? Unut ey! Yadında, mən havax Leylanın yadına düşüb ağlayanda, hammız qınayırdız məni?! O qədə onu yadıma salıb ağladım ha, daha ağlamıram. Çünki ölülərə niyə garah ağlıyax? – dedi.
Qoca Əmirin sevdalı günlərini xatırladı. Leyla ilə Əmir gizli sevgi yaşadırdılar. İsmayıldan sonra, heç kəsin xəbəri yox idi ilgilərindən. Bir yay günündə Leylanın qardaşı onları şamda sevişərkən görmüşdü. Qeyrət damarları şişib onu öldürmüşdü. Hələ neçə iləcən Əmiri də öldürmək qəsdində idi. İsmayıl aylarca Əmiri gizlətmişdi evlərinin zirzəmisində. Elə o günlərdə qoca onun ağlamaqlarını görmüşdü. Toxtaq verərdi ona. Çox ağlayanda da, qınayardı onu.
Qoca çiynindən Əmirin əlini götürüb əlinin içində sıxdı:
- Elədir! Ağlamazlar. Ancax hərdən olmur, Əmir... Qocaların gələcəkləri yox. Ona görə keçmişləriynən yaşayallar. Acı olsa da, şirin olsa da. İsmayıl qalsaydı, indi onun da saqqalı ağarmışdı yəqin.
Əmir qamışların arxasında gizləndi. Səssizcə qamışları aralayıb qocaya:
- Bax! Ay işığında Domrulun belindən eşiyə vuran damarlar nə parıldayır! – dedi.
Qoca gülümsənib:
- Niyə adını Domrul qoyubsan? – dedi.
Əmirin gözləri atdan dönməyərək:
- Dəlidi, onunçün – dedi.
Əmir atları çox sevərdi. Vəhşi atları şamdan tutub əhli eləməyə çalışardı.
Əmirlə İsmayıl iki can dostuydular. Qoca isə İsmayıldan sonra yalnız Əmirə elədiyi məhəbbətlərlə atalığını duya bilirdi. Qocanın qadını İsmayıldan sonra dığlayıb ölmüşdü.
- Gözəl atların var – dedi qoca.
Əmirin gözləri sevincdən parıldayırdı. Qoca çayın o tayında dəkəldən uzaq olan Qafqaz dağlarına baxırdı. İkinci Dünya Savaşının tozunu-tüstüsünü hələ də duya bilirdi o dağlarda. Almanlı dostu saat dəndələrini buraxıb tüfəng götürmüşdü əlinə. Alman ordusuyla Qafqazın dağlarında küləyə ilişmişdi. Qolunda xaç sınmışdı. Gülümsəmələri donmuşmuş yanaqlarında. Nə bəlli, qarların içində donubdur illərdir. Ayaqları ora çatsaydı bir gün bəlkə onun cənazəsini qarların altından çıxardıb gətirərdi İsmayıl ilə arvadının yanında quylardı.
- İsmayılı bir yol itələdim çaya şuxluq üçün. Az qalırdı boğulsun. Amma boğulmadı ki. O, igitdi – bir qamış sınığıyla çayın qırağındakı nəmli torpağı cızarkən dedi Əmir.
Qoca Əmirin yaxşı yadında olmadığını bilirdi. Onda İsmayıl səkkiz yaşındaydı. İkinci kilasda oxuyurdu. Sınaqlara özünü yetirə bilmədi. Qıçı iyirmidən artıq bəxyə yemişdi. Yaxşı hələ qıçı ilişmişdi çayın işindıki tikanlı məftillərə, yoxsa su aparmışdı İsmayılı.
Qoca dilaltı:
- İgit idi – dedi.
- Görürsən? Domrulun qabağında dizə çökmüşü deyirəm. O at satmalı deyil. Onu tutsam ha, sənə pay verəcağam, söz verirəm – dedi Əmir.
- Onun da adı var, Əmir? – dedi qoca. Qurşun səsi gəlirdi uzaqdan.
- Hə! Onun da adı İsmayıldı da... Görmürsən nə igitdi? – Əmir dedi.
- Daha gedax, Əmir xan – dedi qoca.
Ay işığı çayın suyunda dalğacıqların bıcağıyla doğram-doğram olurdu. Gecə yarısı, qurşun səsi gəlirdi uzaqdan. Onlar şəhərə dönürdülər. Qorxu Ay işığı tək yayılırdı həndəvərlərinə.

2

Qoca açarını burub evinin qapısını açdı. Evə girdikdə, fərmandaridən gələn ixtar kağızlarını rəfdən götürüb bir daha oxudu. Hamısında bir şey istənilmişdi ondan. Ancaq son kağızlarda xahişlərin yerini hədə-qorxular tutmuşdu. Dərbar vəziri gələcəkdi şəhərə. Abırsızlıq idi saatın təmir olunmaması. Bu balaca şəhərdə təkcə gözə çarpan bina saat binası idi. Qoca saatı işə salmaq istəmirdi. Bunu şəhərdə hamı bilirdi. Kimsə nədənini bilməyirdi ancaq. Üç ildən artıq idi saatın işdən düşməsi. Bundan öncəki fərmandar da qocanı bu işə razılaşdırsın deyə çox çalışmışdı.
Əmir fışqa çalarkən, qocanın qapısı dalında dayanmışdı. Qoca fışqanın səsini eşidən kimi həmişə qapını açardı.
- Gə içəri, Əmir.
- Domrulnan İsmayılı doyunca tumarladım, gəldim – əlini tutdu qocanın burnunun önünə – elə bil İsmayılın iyisi gəlir – dedi Əmir.
Otağa girdilər. Qoca divara ponislənmiş şəkildə oğlunu əlindən yapışmışdı. Almanlı da gülümsəyirdi. Hamısı durmuşdulər binanın önündə. Almanlının kamerasıyla çəkilmişdi şəkil. Saat ilk dəqiqələrini vururdu o şəhərdə. Əmir barmağını şəkilə çəkib: “Hamısı öldülər, səndən sonra” – dedi. Qoca heç nə demədi.
Əmir barmağını almanlının üstündə saxlayıb:
- Bu sarı kişi axı Hitlerin ordusunda nə iş görürdü. Birini istir desin, get sahatıvı düzət daa, məyə yox?! – dedi.
Qoca əlini başına apararaq dərin bir ah çəkib:
- Döyüşə getməmişdən qabax məktubunda yazmışdı, mən istəmədən gedirəm. Yazmışdı burda orduya qatılmayanların qapısında “satqın” yazırlar, işəyirlər qapı-pəncərələrinə, çörək satmıllar olara. Qalmax getmaxdan da çətin olub. Yəqin ki, Qafqaz dağlarında donub cənazəsi. Axı yazmışdı diri qalsam, genə məktub yazacağam. Mən ki almanca başarmıram. Yazıx İsmayıl oxuyub çöndərmişdi mənə. Lisansını almağa qoymadılar. Əlimdən aldılar onu... – dedi.
Əmir birdən ayağa qalxıb:
- Mən gedirəm şama – dedi.
- Hər gecə şam?! Gəl gir yat. Bir az özünə fikir ver, oğlan – dedi qoca.
Əmir başını aşağı salıb otaqdan eşiyə çıxdı.

3

Qapı döyüldükdə gün təzə çıxmışdı. Qapını döyənlər isə kəlantəridən gəlmişdilər. Qolunu zəncirləyib apardılar.
Qocanın gözləri kəlantərinin girəcəyindəki saata sataşdı. Saat, altıda dayanmışdı. Saniyə əqrəbi yerində çırpınırdı, ancaq yerimirdi. Batrisi var imiş yəqin.
Qarnıyoğun bir ustuvar qocanı tapşırdı sərbazın əlinə: “Gədəni öz sayağımızla razılat saatı düzətməyə. Fərmandar istəyir..” – dedi.
Dediklərinə görə, yalnız üç gün qalırdı vəzirin gəlməyinə. Kəlantərinin təkcə selulunun içindən nəm iysi gəlirdi. Qolu bağlı qocanı səndəlidə oturtmuşdular. Qaranlıq idi. Ancaq dəmir daraqların arxasından işıq sızırdı içəriyə. Sərbaz əlindəki kabel ilə qocanın kürəyindən vururdu. Qocanın beynindən İsmayıl keçirdi. İsmayıl edam olunmamışdan öncə neçə gün burada işgəncə olmuşdu.
Zəncirli əllərinin üstündən vuranda, selulun dar pəncərəsindən baxan ustuvar sərbaza:
- Dayan, – dedi – əllərindən vurma! Əlləri karımıza gələcax.
Mavi damarları eşiyə vurduğu qədər, əllərinin dərisi kövrək idi. Barmaqları isə sənətkar əlləri tək uzun və incə idi. Həmin bu barmaqlarıyla incə-incə çərxdəndələr qoşmuşdu saatlara.
Saat altıda qocanın qollarını açıb buraxdılar. Altı saatacan saatın təmirini başlamalı idi.
Dükanına sarı getdi. Kirkirəni yuxarı çəkib oturdu səndəlinin üstündə. Əqrəblərin tik-takını eşıtməsin deyə, radionu açdı. Əmir çapıq dodaqla girdi dükana. Əmirdən at iysi gəlirdi. Sevinclə:
- Bu gün Domrulu tutub gətirdim. İlxıdadı. Altı seri məni çırpdı yerə. Dəlidi da. Amma heç zadım olmadı ki. Şamda atdan çox sərbaz var. Hey güllə atıllar, atları hürküdüllər. Mənə dedilər, daha gəlmə, amma özün bilirsən ki... – dedi. Şalvarından zığları qopardıb tökürdü yerə.
Qoca cibindən dəsmalını çıxardıb Əmirin ağzının qanını sildi. Birdən Əmirin gözü sataşdı şallaq yerinə.
- Kim vurub səni? – dedi Əmir. Qoca susub heç nə demədi.
Əmir dodağını qocanın boynuna sarı aparıb öpdü qamçının yerindən. Qocanın boynu qanlı oldu.
Dükana girdi narıncı kiravatlı fərmandar müavini. Qapını bərkdən çırpıb:
- Axı sənin ki əlinnən gəlir, niyə düzətmirsən? – dedi.
Əmir yerindən qalxıb:
- Dəyyuslar! Niyə vurubsuz onu? İsmayılı öldürdüz, bəs deyil? – dedi.
Fərmandar müavini divardakı saatın pandulundan yapışıb saxladı. Gözlərini bərəldərək qocaya:
- Vəzir gələndə şəhərin saatı işləməsə, səni onun qabağında kəsəcəyəm – deyib qapını çırpıb getdi.
- Öldürəllər ha bular, düzət saatı. Səni də öldürsələr, mənnən atlarım tək qalarıx axı. Baxma, mən elə görsədirəm ki, İsmayılı yaddan çıxartmışam. Ha, Leylanı öldürdülər, İsmayılı da. Dəyyuslar hamını öldürdülər! – titrək dodaqlarıyla dedi Əmir.
Dükanın daş döşəməsinə damla-damla yaş tökülürdü. Əqrəblərin tik-takı dükanın sükutunda cingildəyirdi. Qoca gözlərini divardakı saata zilləmişdi. Əmir qoluyla gözlərini silirdi.
Qoca öskürüb boğazının xıltını uddu. Dərin nəfəs alandan sonra Əmirə sarı dönüb:
- Saatı düzətmək istəyirəm, Əmir! Belə sən də sevinərsən. Yox? – dedi.
Əmirin yanaqları hələ də islaq idi:
- Onda da deyəllər qorxdular!
Qoca əlini başına çəkib:
- Hərdən insan istəmədiyi işləri görmax məcburiyyətində qalır. Sora həmin işləri görməyə dəlil axtarıb vijdanının zaminini işdən salır. Əmir xan, nə olar buna görə daha mənnən danışma! Saatı düzətmək istirəm – dedi.
Əmirin çənəsi büzüşdü, “mən gedirəm şama” – deyib dükandan eşiyə çıxdı.

4

Saat binasının meydanı dolu idi adamla. Qoca binaya dayanmış nərdivanın pillələrini yuxarı çıxırdı. Hamı yanındakı ilə pıçıldaşırdı. Qocanın addımları titrəyirdi. Gözlərini camaata sarı gəzdirib Əmiri axtarırdı. Son ləhzələrdə Əmirin tərdidlərinə son qoya biləcəyini bilirdi. Pillələri sona çatdırıb ayağını saat binasının otaqçasına qoydu. Bu an meydanı fışqayla çəpik səsi bürüdü. Qocanın canına titrətmək düşdü. O günün qara alatoranlığı düşdü yadına. O çirkin səhərin saat altısı. Fışqalar, çəpiklər eyni idilər. Həmən meydan, həmən adamlar. Oğlunun asılmasının həyəcanlı tamaşaçıları... Əlləri titrəyirdi qocanın.
Fərmandar müavini bu dönə qırmızı kiravat bağlamışdı boynuna. Başını qocaya sarı qovzayıb əlindəki mikrofonla:
- Tez ol! Vaxtımız azdır, işimiz çox. Vəzirin maşını şəhərə yaxınlaşıb – dedi.
Ərteş “cip”lərinin biri şəhərin meydanına tərəf yaxınlaşırdı. Çıraqları yanıq idi. Camaat maşının dövrəsinə yığışdılar. Bir-birinin çiynindən boylanıb maşının dalındakı qanlı canəzəyə baxmaq istəyirdilər. Üstdən qoca çox rahat Əmirin qana bələnmiş gövdəsini görə bilirdi. Saatın otaqçasından donuxmuşdu camaata. Fışqa səsləri qulaqlarında təkrarlanırdı.
Şam yolunda toz qalxmışdı. Sanki burulğan şəhərə yaxınlaşmaqdaydı. Vəhşi atların sürüsü şəhərə girdi. Kişnəmək səsi camaatı dağışdırırdı.
Qoca otaqçanın üstündə donub qalmışdı. Atlar şəhəri almışdılar. “Cip”in yanında “İsmayıl” dayanmışdı. Dayandığı yerdə ayaqlarını çırpırdı yerə kişnəyərkən. “Cip”in başına dolanırdı. Əmirin cənazəsini iyləyirdi.

İzahlar:

Şam – çay qırağındakı qamışlıq
İxtar – xəbərdarlıq
Sərbaz – əsgər
Dəkəl – qüllə
Dəndə – dişli çarx
Şuxluq – zarafat
Kilas – sinif
Bəxyə – tikiş
Fərmandar – qubernator
Dərbar – saray
Vəzir – nazir
Fışqa – fit, fışqırıq
Ponis – knopka, basmadüymə
Lisans – diplom
Kəlantəri – polis idarəsi
Ustuvar – İranda çavuşa bərabər hərbi rütbə
Selul – kamera (həbsxanada)
Səndəli – stul
Seri – dəfə
Kiravat – qalstuk
Pandul – kəfgir
Ləhzə - an
Tərdid – tərəddüd
Ərteş – ordu

Qaynaq (ərəb əlifbasında) : http://www.1001gece.blogfa.com/post-71.aspx

TƏRCÜMƏ ÇƏLƏNGİ

2009-05-14T06:12:00.006+05:00

Pərvin Etisami. QƏZƏL

Xoşdurur1 kim sinədə dürri-məani2 saxlamaq,
Yox olurkən leyk3 ömrü cavidaani saxlamaq.

Əqlilə övraqi4-dünyaya girərkən, ey könül,
Eşqi də bir giz5 kimi içdə nihaani6 saxlamaq.

Can bağında anbaan əkmək gərək min türlü rəng,
Ol könül baağında yetkin baağbaanı saxlamaq.

Eşq üçün bəslər ikən sirlərlə dolğun bir könül,
Ərməğan ol yar üçün sevdalı caanı saxlamaq.

Mənəviyyat aləmində parlayarkən gün kimi,
Zülmətin bağrın dələn nuuri-xudaanı saxlamaq.

Batilə meyl etməz oldun, Pərvin, ol üzdəndi kim,
Məhrəmi-yaar oldun, ol mülki-bəqaanı7 saxlamaq.

Ərdəbil, 1992
______
1. Xoşdurur - xoşdur
2. Məani - mənalar
3. Leyk - ancaq
4. Övraq - vərəqlər, səhifələr; dünya işləri
5. Giz - sirr
6. Nihani - gizli
7. Bəqa - əbədi var olan

Məliküşşüəra Bahar. BULAQ VƏ DAŞ

Sal dağdan ayrıldı coşqun bir bulaq,
Böyük bir daş ilə qarşılaşaraq,
Astaca söylədi: “Ey mehriban daş,
Yol ver burdan keçim mən yavaş-yavaş.”
Ancaq qəlbi qara namehriban daş,
Onu vurub dedi: “Burdan uzaqlaş!
Sellər qarşısında tərpənmədim mən,
Sən kimsən, çəkilim sənin önündən?”
Daşın cavabından sınmadı bulaq,
Torpağı qazmağa başladı ancaq.
Xeyli zəhmət çəkib təlaş edərək,
O daşın böyründən yol açdı gerçək.
Zəhmətlə hər şeyə yetərsən yəqin,
Zəhmət zinətidir bəşəriyətin.
Hər zaman ümidlə zəhmətə qatlaş!
Ümidsizliklərdən ölüm verər baş.
Sarsılmaq bilməsən işdə hər zaman,
Çətin işlərin də olacaq asan.

Ərdəbil, 1987

Simin Behbehani. ŞEİRLƏR

Həyat qanımızla qarışmış bizim,
Umudsuzluqları ruhumuz dandı.
Bir ənqa* od tutub yandıysa, onun
Külündən başqa bir ənqa yarandı.
*
Cismimiz bir dağdır, vüqarlı bir dağ,
Dağa təsir etməz nə sel, nə də su.
Ruhumuz dənizdir, coşqun bir dəniz,
Dənizin tufandan yoxdur qorxusu.
*
O qədər ev yıxan qüdrətli sellər,
Gəlib dənizlərdə tutdular qərar.
Şöhrətçün bir işi görən kimsələr,
Biz dahilər ara itib-batdılar.

Ərdəbil, 1987
______
• Ənqa- əfsanəvi quşdur. Yaşlandığında çıxıb bir uca dağın başında od tutub yanar və külündən gənc bir ənqa doğar.

Tərcümə etdi: GÜNTAY GƏNCALP

Əli Cavadpur. ŞEİRLƏR

2009-05-09T05:57:00.003+05:00

PAYIZ

Meşədə payız
bir ağacın yarpağından başlayır,
yarpaq-yarpaq payızlayır ağaclar,
ağac-ağac payız yayır ağaclar!

Çörək həsrətiniz ürəyimi aldı
payız küləyi kimi,
Ay qara aclar!
Ay ağ aclar!
Qoymadı ağzımda tikəmi udam!..

Payızlayır dünyamız
Adam-adam!..

MƏKTUB

Sən o şəhərin gündüzündəsən,
mən bu şəhərin gecəsində -
ömrümüzün gecə-gündüzün yaşayırıq.
Gecəsini mən yaşaram,
sən gündüzlərdə ol,
Günəş doğsun üzünə,
Sevgilim!

♦ ♦ ♦

Dönərsən daban daşına,
Kimsə dolanmaz başına,
Özün dolan özbaşına,
Öz başına dolan, axtar.

Ayların alnı qırışıb,
Bura çoxdandı qış düşüb,
Düzün başına daş düşüb,
Dolanmağa yalan axtar!

Ağılın-huşun hardadı?
Qaçıbdı hər nəyin vardı.
Dərmanın zəhrimardadı,
Dost olmağa ilan axtar.

Ocağında közü quru,
Bulağında gözü quru,
Unut Əli Cavadpuru,
Sən qeydinə qalan axtar.

YAZ YAĞIŞI

Hardan başlayıb görən?
Necə də gözəl yağır,
bu yaz yağışı!
Ürəyimin gücünü
qələmimin qoluna
yığır bu yaz yağışı!

Belə yağan yağışın
damcısından aslanıb
göylərə getmək olar!
Belə yağışdan sonra
çiçəyə dönüb
torpaqdan bitmək olar!

Hardan başlayıb görən?
Necə də gözəl yağır!
Ruhuma, canıma,
duyğuma yağır bu yaz yağışı.
Belə yağan yağışdan
bir az sonra yəqin ki,
çiçəklərin başına
kəpənəklər dolanar!
Gözlərindən öpdüyüm
bulaqlar da bulanar!
Gumultuyla axan çay
bir az da gumuldanar!

Bu gözəl yaz yağışı
hardan başlayıb görən?
Bu yağışla şeirim də
gül açar, çiçəklənər -
yağan yağışdan sonra
göyçəklənən dağ kimi.
Ürəyimi bircə söz
ancaq ki, üzür yenə
gizli ağlamaq kimi:
Hər yerə yağdı yağış,
hər yeri yudu yağış;
İnsanların içində
olan qara çirkabı
yuya bilmədi yağış!..
Bəlkə elə onunçün
hönkür-hönkür ağladı,
nəsə gülmədi yağış.

♦ ♦ ♦

Ürəyim ovcumda qalar
yiyə duran olmaz;
Acısı çox ağrı kimi,
yalan olmuş doğru kimi!
Tutulmuş oğru kimi!
Yiyə duran olmaz.
Ürəyim ovcumda donar!
Ürəyim ovcumda yanar!
Ürəyim ovcumda çırpınar!
Qəribəm:
İynə atmağa yer olmayan şəhərdə,
Dərisinə yerləşməyən dünyada,
Gözü kəlləsinə çıxan kənddə
qəribəm;
Gücü ürəyində qərib,
ürəyi ovcunda qərib!

Güntay Gəncalp. SAİB TƏBRİZİYƏ NƏZİRƏ (2)

2009-04-30T05:46:00.003+05:00

“KEÇMƏ YOLDAŞDAN XIZIR TƏK ÇEŞMEYI-HEYVAN ÜÇÜN”

Bir ulu niyyət üçün əzm eyləyib düşdüm yola,
Gah sağa meyl eylədim, gah bilmədim, vardım sola,
Yolçuluq eşqindən əsla çəkmədim əl, hər nola
Canı sevmək yaxşıdır, çox yaxşıdır, canan üçün
“Keçmə yoldaşdan Xızır tək çeşmeyi-heyvan üçün”.

Duyğular köksümdə hər an durmadan həp çağladı,
Çağlayışlar çox uğurlar, mutluluqlar sağladı,
Haqq özümsəndikcə batil tam kökündən laxladı,
Yer də, göy də, kəhkəşan da fırlanır insan üçün,
“Keçmə yoldaşdan Xızır tək çeşmeyi-heyvan üçün”.

Sarmaşıqlar tək dolandım boynuna dildaarımın,
“Doğruyam eşqində ox tək”1 mən gül üzlü yaarımın,
Ey ki, dersin çox dərindir ölçüsü əfkaarımın,
“Yoldaş oldur”2 uymasın heç, gərdişi-dövran üçün,
“Keçmə yoldaşdan Xızır tək çeşmeyi-heyvan üçün”.

30.04.2009
Səhər saat 4.00
____________
1. Nəsimidən yarım misra. Tam olaraq belədir:
Doğruyam eşqində ox tək, kipriyin tanıq durur,
Qəddimi neyçün kəmaan etmək dilərsin, etməgil.
2. Saibin yarım misrası. Tam olaraq belədir:
Yoldaş oldur kim, qaraa günlərdə yoldan çıxmasın.

Vədud Dusti (İlqar). ŞEİRLƏR

2009-04-25T05:33:00.005+05:00

Şair və tərcüməçi Vədud Dusti (V.İlqar) 1969-cu ildə Marağada doğulub. Tehranda hüquq təhsili alıb, sonra Təbriz universitetində ədəbiyyat üzrə magistraturanı bitirib. İndiyədək “Zeytun işığında”, “Allah rəhmət eləsin” və s. kitabları nəşr olunub.

UÇMAQ

Qartalıq
adımız qartal
Amma
qartalır dizimiz
qartalır qanadımız
Demirəm uçmuruq
uçuruq biz
Amma
divar kimi
dam kimi
u
çu
ruq
Adam kimi
uçuruq.

ŞAM

Çiynində əsərək işıq bayrağı
dan sökülənədək
kəfən əynində
gecə ilə döyüşdün
igidcəsinə
qan-tərin içində
yerə güpsədin
gecənin arxasın
doğruldu arzun:
şərəfli yaşadın
şərəfli öldün
İndisə xoruzlar
ayağa qalxıb
səni alqışlayır
Sağ ol... çox sağ ol!
Ay ömrünü Günəşə bağışlayan şam!

TANIMAQ OLMAYIR

Heç kimi, heç nəyi tanımaq olmayır
Dünənin
kişilik vəsfinə həsr edən
bu günün keçirir
müxənnəslər kimi
Axtalıq naminə
sabahın toy tutur.

Heç kimi, heç nəyi tanımaq olmayır
Dünənin axtası
bu gün ad sümsünür
ürəyi hələ də
sümürgə olaraq şöhrətə
keçəcək yolları
sulayır büsbütün
süpürür bir daha
Kişilik axtarır sabaha

Heç kimi, heç nəyi tanımaq olmayır
Ömürlük yas üzü görməyən
lıqqalar içində ləhləyən
lovğagöz qarğalar
nədənsə həmişə qaraya bürünür!
Belədir dünyamız
belədir əzəldən
qabandan inəyi tanımaq olmayır
heç kimi, heç nəyi tanımaq olmayır.

MAVİ MƏSAFƏ

Heç bilirsənmi
bütün qatarların alın yazısı
ayaqlarındadır?
Və təkərlərində
pərdə-pərdə
təkrar Vağzalısı naxışlanıb?
Və üsyan
anlaşılmaz bir kəlmədir
beyinlərində?
Və qəbristan
heç bilirsənmi
bizim enəcəyimiz son vağzal deyil?
Burada yalnız
qatarlar dəyişilir
Biz durnalara qoşuluruq
səfər, səfərdir
Və qurtuluş gəraylısı dodaqlarda
mavi məsafədən ötüb
bir görünməz nöqtəyə üz qoyuruq
Yolumuz bir
Və hamı
bir nəfərdir.

BİLMƏYİRƏM

Məndə qəmlər nədəndi, bilməyirəm.
Mən dağam, qəmsə çəndi, bilməyirəm.

Yusifim itməyibdir, amma ürək
Niyə beytül-həzəndi, bilməyirəm.

Göz açıb könlümü əsir gördüm,
Kimsə atmış kəməndi, bilməyirəm.

Bir nəfər hey içimdə nərə çəkir,
Mən oyam, ya o məndi, bilməyirəm.

Özümü sürgün etdim öz içimə,
Hansı torpaq vətəndi, bilməyirəm.

Varlığımdan soruşsanız da mənim,
Cavabım “yox”du, “hən”di, bilməyirəm.

Mövlana Cəlaləddin Rumi. QƏZƏL

2009-04-11T05:22:00.005+05:00

Sən sərxoşü mən sərxoş, nərdə oluyor xanə?
Min kəz dedim ey dilbər, az nuuş elə peymanə!

Bu şəhrdə mən bir kəs, uslu1 görəməz oldum,
Hər kəs digərindən bərk, çılğındı və divaanə.

Gəl-gəl bu örənlikdə2, can ləzzətini görgil,
Can xoş ola bilməz ki, bisöhbəti-canaanə.

Hər kuuçədə bir çılğın, hər guuşədə bir sərxoş,
Əldə tutuyor saqi, bir sağəri-şahaanə.

Sən vəqfi-xərabat ol, dəxlin meyü xərcin mey,
Aağıllılara vermə, bundan biricik daanə.

Evdən dışarı vardım, bir sərxoşa tuuş oldum,
Gördüm də baxışlarda, yüz gülşənü kaşanə.

Sordum: “nərədənsin sən?”, rişxəndilə söyləndi:
“Yaarım ulu Türküstan, yaarım da ki, Fərqaanə”.

Sən gəl mənə yoldaaş ol, mən həm sənə, ey dilbər,
Söyləndi ki, mən bilməm, öz kimdi və biganə.

Şəms-ül həqi-Təbriz sən, gizlənmə bu millətdən,
Madaam ki, salmışsan, yüz fitnəvü fəttaanə.

Tərcümə etdi: GÜNTAY GƏNCALP

___________

1.Uslu - ağıllı
2.Örənlik – xərabəzar

Mehparə Ögüt. ŞEİRLƏR

2009-04-10T05:15:00.001+05:00

İTMƏK BU DÜNYADAN

Yoruldum…
Gecənin ən qəmli saatlarında yadıma düşməyindən.
Səbəbsiz yerə durub-durub səni düşünməkdən.
Xəyali olmayan bir varlığı gözləməkdən.
Yoruldum və bezdim,
Özümə əzab verməkdən…

Saçlarıma düşən hər dəndən,
Üzümə qonan hər qırışdan,
Daşıya bilmədiyim bu ağır bədəndən,
Yoruldum və bezdim,
Özümə etdiyim pislikdən…

Mən isə gömgöy bir səmaya oyanmaq istəyirəm,
Dəniz qoxusunu doyunca çəkmək içimə.
Arabir qaçaraq kimsənin bilmədiyi yerlərə,
Sığınmaq istəyirəm yalnız özümə…
Sığınmaq və itmək bu dünyadan gizlicə…

AYRILIQ SƏHNƏSİ

Düşün ki, bir ayrılıq səhnəsi, pərdə açılır,
Aktyorlar sən və mən…
Tamaşaçılar oturmuş bir-bir, ikibir,
Maraq dolu gözlərlə bizi izləyir.
Hamısı da əvvəllər yaşamış kimi bu səhnəni,
Bir duyğu fırtınasına qərq edir özünü...
Gülüşlərin yerini hıçqırıqlar tutur,
Alqışlarln yerini ağır bir tənhalıq.
Və düşün ki, projektorlar sönməyə başlayır;
Tamaşaçılar bir-bir, ikibir gedir…
Və düşün ki, səhnədə yalnız sən və mən,
Bil ki, pərdə bağlanır…

Bu son pərdə, son bağlanış həyatımızda.
O gündən sonra ayrılır yollarımız.
Alışmaq çətin olsa da ilk çağlar,
Mən daim ümid edirəm sənsiz keçən illərimdə.
Nə vaxt bir ulduz axsa səmadan
Və nə vaxt açılsa dilək qapım öz-özünə,
Dodaqlarımdan süzülən sən olursan yenə.
Və təkcə sən lazımsan, həyatımın bu son finalında…

Həyat çətindir çətin olmasına,
Bəzən daşlar ilişsə də ayağına, qorxutmaz heç bir şey,
Ürəyində bir ümid varsa hələ.
Və bu ümid çoşaraq artırsa,
O zaman hələ çox şey vardır yaşanacaq həyatında.
Tikanlı bir gülü sevmək qədər çətinsə də məhəbbət,
Və məhəbbət ağrı çəkməksə əgər;
O zaman mən bütün ağrılara razıyam,
Yanımda təkcə sən ol, yetər…
Və bağlanarkən bu son pərdə,
Birlikdə salamlayaq bütün tamaşaçıları,
Yan-yana, qol-qola və məhəbbətlə…

ÖLÜMÜ DÜŞÜNMƏK

Ölümü düşünmək hərdən,
Lövbər saldığın dünyanın limanından,
Bir gün ayrılmaq məchul üfüqlərə,
Buraxıb ətin örtdüyü sümükləri limanda,
Seyrə dalmaq görünməzliyində…
Yuxarılardan baxmaq tərk etdiyin dünyaya,
Həsrət duymaq geridə qalan hər şeyə;
Evinə, sevdiklərinə, dostlarına.
Bağçandakı çiçəklərə.
Bir damla göz yaşı tökmək,
Buludların üstündən yerin yaşıllığına.
Günəşin doğuşundan axşamın qaranlığına,
Təkbaşına qaldığın ölümün qucağında,
Ölümü düşünmək bir gün gələcəyini bilə-bilə.
Gecənin bir yarısı yatağında…

Azərbaycan türkcəsinə uyğunlaşdırma: Məsiağa Məhəmmədi